II. Abdülhamid döneminin önemli olaylarından biri olan bu mesele Mısır Hidivi Abbas Hilmi Paşa ile İstanbul’un ilişkilerinin gerginleşme sine yol açtığı gibi, adadaki madenler ve Balkanlardaki siyasi gelişmeler açısından Avrupalı güçleri de ilgilendirmiştir. Bu çalışma, II. Abdülha mid zamanında takip edilen dış politikayı ve Osmanlı Devleti’nin dağıl ma sürecini yaşadığı dönemde, sahip olduğu toprakları koruma refleksinin ne şekilde tezahür ettiğini, Taşöz adası örneğinde anlamaya yöneliktir. Çalışmanın temel hedefi, Osmanlı Devleti’nin hayati derecede önem verdiği konularda, kendi kararını kendi başına alma kabiliyetini araştır maktır. Bilindiği gibi Osmanlı Devleti, Rumeli’deki topraklarını kendi hayat alanının kalbi olarak görüyordu. Buradaki topraklarını savunmak için tüm gücünü seferber etmeye çalışıyordu. Bu yüzden sömürgeci devletlerin Kuzey Afrika’daki topraklarını istila hareketlerine karşı silahlı bir savunma yapmaktan kaçınıyordu. Bu politikanın uygulanışı, daha çok 1878 Berlin Kongresi’nden sonra belirgin olmuştur. Fransa’nın 1881 yılında Tunus’u, İngiltere’nin 1882 yılında Mısır’ı işgal etmesine Osmanlı Devleti sadece diplomatik girişimlerle karşı koymayı tercih etmiştir. Osmanlı Devleti XIX. yüzyılın sonunda, – Berlin Kongresi’nden sonra- bir kabuğuna çekilme dönemi yaşamıştır. Savaşa sebep olacak riskli durum lardan kaçınmıştır. Elbette bu durumun istisnaları vardı. Bunlardan birisi 1897 Türk-Yunan Savaşı iken aynı ölçekte bir askerî harekat olmasa da bir diğeri Mayıs 1902’de Taşöz adasına yapılan askerî müdahaledir.

↓MAKALEYİ İNDİR

Loading...

Taking too long?

Reload document

| Open in new tab

Millî Mücadele’de düzenli ordu kadar önemli olan bir şey varsa o da şüphesiz İstihbarat faaliyetleridir. İstihbarat Örgütleri’nin haber alma faaliyetleri ve sızma operasyonları Anadolu’ya karşı oluşacak olumsuz hareketlerin önüne geçmiştir. Mustafa Kemal Paşa, bu istihbarat raporları sayesinde, Millî Mücadele’nin yönünü istediği şekilde değiştirebilmiş ve yine olumlu sonuçlar almıştır. Millî Mücadele, istihbaratsız kalsaydı daha can alıcı sonuçlar doğabilirdi. Anadolu çok büyük bir silah desteğinden mahrum kalır ve İtilaf Kuvvetleri’nin operasyonları engellenemeyebilirdi. İstihbarat faaliyetleri, Millî Mücadele’den, yeni kurulan devlete kadar bu toprakların kilit taşı olmuştur. Bu bağlamda akla gelen önemli isimlerden biri Ahmet Esat Tomruk namıdiğer İngiliz Kemal’dir. Bu isim milli mücadele adına oldukça önemli ve değerlidir. Verdiği bilgiler sayesinde İstiklal Savaşı’nın kaderini doğrudan etkilemiştir.

Anahtar Sözcükler: Millî Mücadele, Milli İstihbarat, İngiliz Kemal

Osmanlı Devleti’nden Millî Mücadele’ye İstihbarat Faaliyetleri

Devletlerin bir istihbarat ağı, bu istihbarat ağına da verdikleri bir isim vardır. Osmanlı Devleti de tıpkı diğer devletler gibi istihbarata önem vermiş ve II. Abdülhamit zamanında da resmi olarak bir Hafiye ağı kurmuştur. Her ne kadar bu hafiye ağı, sultanın istibdatçı yönetiminin bir teminatı olarak kurulmuş ve daha çok yönetime karşı olanları jurnallemek amacıyla faaliyet göstermiş olsa bile modern Türk istihbaratının başlangıcı sayılabilir. Şöyle ki; 1877 yılında Kitabet Kadrosu adıyla bilinen bir haber alma örgütünün, 1896 yılı itibariyle sayısının artması ve polis şeflerinin de Saray’a bilgi aktarması ile istihbarat örgütünün yapısı tam olarak oturmuştur. Daha da ilerleyen zamanlarda, Başkitabet görevlisinin, Babıali’yi bile sıkıştıracak tarzda faaliyetlere girişmesi ve hemen ardından, padişahın izni ile sadrazamları bile sorgulayacak kadar ayrıcalıklara sahip olmaları, Hafiye Teşkilatı’nın resmi olarak istihbarat örgütü olmasına sebebiyet vermişti. Bahsi geçen istihbarat faaliyetlerinin doğrudan Sultan Abdülhamid’e aktarılması, şüphesiz Hafiye Teşkilatı’nın devlete değil, bireye bağlı olduğunu gösterir. Hafiye Teşkilatı’na bağlı Hafiyeler, ellerine geçen raporları Saray’a gönderirlerdi. Bu raporlara Jurnal, veya Jurnal deniyordu.[1] Saray’a jurnal gönderen biri, verdiği istihbarat doğruysa para ile ödüllendirilirdi. Her ne kadar Hafiye Teşkilatı, iç sesleri bastırmak ve ülke içerisinde padişaha karşı olanları tespit etmek amacı ile kurulmuş olsa da yurtdışında, özellikle elçiliklerde de konuşlanmıştı. Sultan’ın kurduğu bu teşkilatın en büyük amaçlarından biri de 1889 yılında kurulmuş olan İttihad-i Osmanî Cemiyeti’nin faaliyetlerini takip etmek ve Sultan’a karşı olan bu örgütü kontrol altında tutmaktı. Bu örgüt daha sonra İttihad ve Terakki adını alacaktır.[2] Bu amaç doğrultusunda, hafiyeler, Jön Türklerin yoğun faaliyet gösterdikleri Paris’e giderek para yoluyla cemiyetin önemli simalarını susturmuşlardır. Hatta o dönem Jön Türklerin liderlerinden Mizancı Murat, Abdülhamit’in verdiği görevi bile kabul etmiştir. Abdülhamit, Hafiye Teşkilatı sayesinde, kendisine karşı kurulan gizli örgütleri etkisizleştirmeyi başarıyordu. 1878 Berlin Kongresi ile, Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğü Avrupalı Devletler tarafından kontrole alınmış olduğu için, istihbarat faaliyetleri içe dönük olarak devam ediyordu. Bu istihbarat faaliyetleri, neredeyse Jön Türklerin sonunu getirmişti. Artık Paris’te sadece Ahmet Rıza mücadele etmeye devam ediyor, o da bin bir zorluğa maruz kalıyordu. 1902 yılındaki Jön Türk Kongresi de İttihatçılar arasındaki ayrılıkları arttırdı ve Ahmet Rıza, iyice yalnız kaldı. İşte o dönemlerde bir iletişim kopukluğunun farkına varan Ahmet Bey, haberleşme ağının önemini kavrayarak Bahattin Şakir’i haberleşme ve Jön Türkler arasındaki iletişimden sorumlu kişi yaparak ilk adımı atmış olur. Bu, ileride kurulacak olan Teşkilat-ı Mahsusa’nın ilk adımı olarak kabul edilebilir. Teşkilat-ı Mahsusa’nın resmi kuruluş tarihi 1914’tür.[3] Dönemin Harbiye Nazırı Enver Paşa tarafından kurulan teşkilat Pantürkizm’inden ilham alır. Teşkilat-ı Mahsusa, resmi adı ile Umur-ı Şarkıyye Dairesi, gönüllü birliklerden oluşan, çete mücadelesi veren ve düşman hatlarına sızıp bilgi toplayan bir teşkilattan ibaretti. Bu yaptıkları göz önünde bulundurulursa, Sultan’ın Hafiye Teşkilatı’ndan ayrıldığı ve farklı amaçlarda hareket ettiği anlaşılabilir. Öncelikli görevi düşman hatları üzerinde bilgi toplayıp, sabotaj eylemleri düzenlemek olan Teşkilat, 1919 yılında kapatılmıştır.

Millî Mücadele zamanında faaliyet gösteren haber alma örgütleri, kısmen de olsa Teşkilat-ı Mahsusa ile bağlantılıdır. Karakol Teşkilatı’nın kurucusu Kara Kemal Bey, Teşkilat-ı Mahsusa tarafından doğuya gönderilen ajanlardan sadece biriydi. Teşkilat-ı Mahsusa’nın bir diğer önemli faaliyeti ise, Cihan Harbi zamanında, Müslüman ülkeleri, İtilaf Kuvvetleri’ne karşı örgütlemekti. Özellikle Ohrili Eyüp Sabri Bey, İtalyanlara karşı Arnavutları teşkilatlandırmış fakat hükümetin ihaneti sonucu başarısız olmuştur. Yine aynı şekilde, 1914 Ağustos’unun başlarında, Enver Paşa’nın emri ile Teşkilat-ı Mahsusa’nın ajanları Afganistan’a giderek İngilizlere karşı yerli halkı örgütlemeye çalışmışlardır. Bu amaçla Rauf Bey ve Süleyman Şefik Paşa Afganistan’a hareket etmişlerdir. Jurnalcilikten Teşkilat-ı Mahsusa’ya geçiş, Türk istihbaratı açısından mühim bir yer kaplamaktadır. Saray’ın hafiyelerine karşı, etki tepki sonucu doğan Umur-i Şarkıyye Dairesi, işgal yıllarında kilit roller oynayarak milli mücadeleye büyük katkılar sağlayan istihbarat teşkilatlarına örnek olmuş ve modern Türk istihbaratının temel taşlarını oluşturmuştur. Bu istihbarat ağı, sadece milli mücadele zamanında değil, Cumhuriyet’imizin ilk yıllarında da aktif görevler üstlenerek yeni devletin ilk resmi dairelerinden birini meydana getirmişlerdir.

Millî Mücadele’de İstihbarat Faaliyetleri

Karakol Teşkilatı

Mondros Ateşkesinin hemen sonrası, İstanbul’daki azınlıkların taşkınlık çıkartması ve İtilaf Devletlerinin gemilerinin İstanbul Boğazı’na demirlenmesi, İstanbul’da gizli bir teşkilat zorunluluğu doğurmuştur. Bu zorunluluk sonucu ortaya çıkan ilk direniş ve istihbarat örgütü Karakol Cemiyeti’dir. Karakol Cemiyeti, İttihatçılar tarafından kurulmuş, Millî Mücadele’ye silah, teçhizat ve adam kaçırmış, haber alma hizmetleriyle büyük yardımlarda bulunmuştur. Cemiyet, İttihat ve Terakki’nin devamı niteliğinde olup, Enver Paşa’nın emri ile Mondros’un imzalanmasından kısa bir süre sonra kurulmuştur. Yine Enver Paşa’nın emri ile Teşkilat-ı Mahsusa depolarından, cemiyete savaş malzemeleri sağlanmıştır. Karakol Cemiyeti’nin resmi kurucuları eski İaşe Nazarı Kara Kemal ve Miralay Kara Vasıf Bey’dir. Diğer önemli şahsiyetler arasında Emekli Yüzbaşı Baha Said, Galatalı Şevket, Yenibahçeli Ahmed Şükrü, Halil Paşa, Japon Rıza, Süvari Albayı Hüsamettin Ertürk vardır. Bu isimlerin hepsi, eski İttihat ve Terakki üyesidir. Bu da Karakol Cemiyeti’nin, İttihat ve Terakki’nin illegal bir devamı olduğunu açıkça ortaya koyar. Karakol Cemiyet’i, ilerleyen zamanlarda daha da güçlendi ve yeni katılımlarla büyümeye başladı. Malta’da savaş esiri olarak tutulan Eşref Kuşçubaşı, savaş esirlerinin değişimi sonucu İstanbul’a dönerek Karakol Teşkilatı’na katıldı. Daha sonraları yakalanması emredilen Kuşçubaşı, Ege’ye giderek milis kuvvetlerine katıldı ve Karakol’un bölgede teşkilatlanmasına yardımcı oldu. Karakol Teşkilatı’nın ismi ise, kurucuları Kara Kemal ve Kara Vasıf’ın ortak lakapları olan Kara’dan gelmektedir. Cemiyet’in kuruluş amaçlarından birisi de Ermeni Tehciri yüzünden savaş suçlusu sayılan İttihatçıların, İstanbul’daki varlıklarını başka bir isimle devam ettirmek istemeleridir. Bu amaç doğrultusunda İstanbul’da kalan ve saklanan bütün İttihatçıları cemiyete davet etmeye başlayan Kara Kemal fiili faaliyete geçerken, Kara Vasıf da Karakol’un Nizamnamesini kaleme almıştır. Karakol Teşkilatı’nın nizamnamesinde geçen en can alıcı nokta 4. Maddeydi. Bu maddede meydan okurcasına şöyle söyleniyordu;

“Karakol’un dahildeki faaliyeti, milli ve mülki birliği hürriyet ve tabii hakları meşru ve sessiz   teşebbüslerle temine matuf ve maksur olup, şu kadar ki her hürriyeti boğan, her hakkı ezen ve yalnız kuvvet ve menfaat önünde secde eden müstebitlere karşı zaruret duyuldukça ihtilal silahına sarılacak ve kırılmaz bir azim ile yumruğunu sallayacak, hür ölecek fakat esir ve zelil yaşamayacaktır!”

Mustafa Kemal Paşa da Samsun’a çıkmadan önce Karakol Teşkilatı’nın varlığından haberdar oldu. Cemiyet, Mustafa Kemal’in yanında olduğunu belirtmekle birlikte, gizliden başka bir düşünceyi de geliştirmeye çalışmaktaydı. Bunda, yurtdışında bulunan İttihatçıların direktiflerinin olduğu muhakkaktır. Bu düşünce, Mustafa Kemal Hareketi ve Millî Mücadele’nin İttihat ve Terakki uzantısı olduğunu yaymak ve Sarı Paşa’yı bu çizgiye çekmektir. Bu düşünce, Enver Paşa’nın Anadolu’ya tekrar girememesi ve halkın İttihad ve Terakki nefretinin bastırılamaması yüzünden rafa kaldırıldı ve uygulanamadı.
En sonunda, liderliği üstlenmesi için Mustafa Kemal Paşa ile Cevat Abbas üzerinden iletişime geçildi. O günlerde Mustafa Kemal, Şişli’de ikamet ediyordu. Halil Paşa’nın anılarına göre, Mustafa Kemal Paşa, Anadolu’ya gideceğini biliyordu ve milli bir direniş kurmayı çoktan kafasına koymuştu. Anadolu’da bir direniş başlatmanın daha mantıklı olacağına inanan Mustafa Kemal, Karakol’un bu teklifini reddetti. Sarı Paşa’nın bu teklifi reddetmesindeki en büyük etken, İttihatçılara güvenmemesiydi. Karakol Teşkilatı, Mustafa Kemalsiz bir şekilde yoluna devam ederek, İstanbul içinde hücre sistemi ile örgütlenmeye gitti. Teşkilat, ilk başlarda basın yoluyla mücadeleye girişmiştir. Bu amaçla İleri Gazetesi’nde yazılar yazılıp halk uyandırılmaya çalışılmıştır. Kemalettin Sami, bu basın propagandasından sorumlu kişi olmuş ve kamuoyu oluşturarak İngiliz ve Fransızlara karşı Aydınlar Grubu ile ortak mücadele yürütmüştür. Yarbay Edip Servet Bey ise, casusluk faaliyetlerinden sorumlu olmuş ve düşman karargâhlarıyla işbirlikçilerin arasına sızma operasyonları düzenleyerek çok sayıda belge ele geçirmiştir. Ayrıca düşman elçiliklerine ajanlar yerleştirerek ele geçirilen bütün bu belgeler, şifreli bir şekilde Anadolu’ya iletilmiştir. Kısa zamanda örgütlenmesini tamamlayan Karakol Cemiyeti’nin Millî Mücadele’ye yaptığı en büyük katkı, silah, cephane ve subayların İstanbul’dan gizlice Anadolu’ya kaçırılması ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti’nin planlarının Mustafa Kemal Paşa’ya iletilmesi olmuştur. Karakol, Anadolu’da örgütlenebilmek amacıyla bütün ordu makamlarına ve sivil kuruluşlara tüzüğünü göndermiştir. Bunun hemen ardından Mustafa Kemal Paşa, 9 Ağustos 1919 yılında yayınladığı bir genelge ile; “Cemiyetle bir ilişkisinin olmadığını, ikilik yaratılmaması gerektiğini ve cemiyeti araştıracağını” belirtmiştir. Karakol Cemiyeti ile Mustafa Kemal arasındaki uçurum bu açıklamadan sonra hayli derinleşmiştir. Cemiyetin, Millî Mücadele’yi İTC’ye bağlama fikri Mustafa Kemal tarafından anlaşılmıştır. Sarı Paşa, bunu Kara Vasıf Bey’e iletmiş ve aralarında bir tartışma çıkmıştır. Fakat Karakol, İstanbul’da bir hayli güçlendi ve Mustafa Kemal’den bağımsız hareket etmeye başladı.28 Haziran 1919’da Rami Kışlası’nın deposunda büyük bir yangın çıktı ve işgal kuvvetlerinin cephaneleri tümüyle imha oldu. Bu sabotaj eylemi, Karakol Teşkilatı’nın İstanbul’da yaptığı en büyük eylem olarak tarihe geçti. Bunun yanı sıra, Kuvay-ı Milliye grupları oluşmaya başladığı sırada Karakol, Anadolu’ya ulaşım için yeni bir örgüt olan Menzil Teşkilatı’nı örgütledi. Silah kaçakçılığı, Anadolu tarafından Dudullu üzerinden çizilen Menzil hattından devam ediyordu. Burada görev alan subayların üzerinde gizli bir Karakol damgası bulunuyordu. Mustafa Kemal, istediği subayların ismini cemiyete iletiyor ve cemiyet de bu subayların Anadolu’ya atanmalarını sağlıyordu. Karakol’un bu faaliyetleri, 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgal edilmesi ile durma noktasına geldi. Birçok cemiyet üyesi, tutuklanarak Bekirağa Bölüğü’ne gönderildi. Geri kalan üyeler ise Anadolu’ya giderek fiili olarak Millî Mücadele’ye katıldılar. Fakat cemiyetin İstanbul Hücreleri görevlerine devam ettiler ve bu hücrelerden biri olan Üsküdar, Kurmay Albay Mustafa Bey tarafından 27 Ekim 1920 tarihinde tekrar canlandırırdı ve Zabitan Grubu adını alarak faaliyetlerine devam etti. Zabitan Grubu da aynı Karakol gibi Anadolu’ya silah ve subay kaçırmakla uğraştı ve Karakol mührünü kullandı. Ama Zabitan Grubu’nun, Ankara’daki Hamza Grubu ile mücadeleye girmesi ve Anadolu’ya gönderdiği bazı subayların İngiliz ajanı çıkması gözden düşmelerine sebep oldu. Ayrıca Karakol mührünün İngilizlerin eline geçmesi de cemiyetin sonunu getirdi. Aynı cemiyet 1921 yılına kadar Yavuz Grubu ismi ile devam etmiş olsa bile pek bir icraat yapamadı ve böylece Karakol Teşkilatı tarihe karışmış oldu.

Felah Grubu

İlk kuruluşta Moltke ismiyle tarih sahnesine çıkan grup, sırasıyla Hamza, Mücahit ve Muharip isimlerini kullanmış, en sonunda da Felah ismini almıştır. Yukarıda bahsettiğimiz, Karakol Cemiyeti ile rekabet içine giren Hamza Grubu, Millî Mücadele’nin sonuna kadar Felah ismini kullanmıştır.[4] Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin 23 Nisan 1920 tarihinde toplanmasından sonra, başta İstanbul olmak üzere, ülkenin her yerinin Ankara’ya bağlanması kararının çıkması, Felah Grubu’nun etkinleştirilmesi için bir fırsattı. Çünkü Ankara’ya subay ve silah kaçırılması artık resmi bir teşkilat üzerinden yapılmalıydı. Bunun üzerine 23 Eylül 1920 yılında Felah Grubu kururdu. Hamza Grubu, Ankara destekli bir İstanbul örgütüydü. Grubun ilk faaliyetleri daha çok istihbarat üzerineydi ancak 10 Mayıs 1921 yılından sonra silah ve subay sevkiyatına geçebilmişlerdi Hamza Grubu, 3 aylık bir dönem içerisinde, muhbirlerini Bursa, İzmir ve Manisa’ya kadar sokarak, Yunan Ordusu’nun hareketi ile ilgili önemli bilgiler ele geçirmiş ve bunları Ankara’ya iletmiştir. Hamza Grubu, Şakir Muzaffer Bey’in, Saray’a ve İngilizlere bilgi vermesinden ötürü ve Ankara’ya iletilen bazı evrakların kaybolmasından dolayı isim değiştirerek “Mücahit Grubu” adını almıştır. Grup, daha sonra da Muharip ismini aldı ve faaliyetlerine devam etti. Bu istihbarat örgütünün sürekli isim değiştirmesinin sebebi sık sık İngilizler tarafından deşifre olmasıydı. Sakarya Savaşı sırasında, İzmit’ten kaçırılan mühimmatların, İngilizler tarafından ele geçirilmesi ve mührün deşifre edilmesi sonucunda grup Felah ismini aldı ve telgraflarda “F” damgasını kullandı. Sultanahmet Mitingi ve Fatih gösterileri bu propaganda faaliyetlerinden sadece birkaçıydı. Felah Grubu da propaganda yaparak Millî Mücadele’ye halkın desteğini çekmeye çalışmış ve başarılı da olmuştur. Felah Grubu, Millî Mücadele için adam kaçırmaya devam ederken, İngiliz yanlısı Damat Ferit Paşa tarafından ifşa edildi ve ajanlarının listesi ele geçirilerek EHUR’a gönderildi. Grup, 4 Ekim 1923 yılına kadar görevine devam etti ve bu tarihten sonra görevine son verildi.

Bir toplumun tarihi o toplumun bilinci için son derece önemlidir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün de dediği gibi biz Türkler, bütün tarihimiz boyunca hürriyet ve istiklale timsal olmuş bir milletiz. Sömürgeci devletler ile milletini ve onurunu korumak isteyen bir ulusun savaşına destanlarda bile az rastlanır. Kurtuluş adına kan döken onca Ayşe Hanımlar, Sütçü İmamlar, Antepli Şahinler; nice askerler, erler, subaylar ve adı duyulmamış halk kahramanları…

İzmir’e ilk giren Türk Süvarisi Yüzbaşı Şerafettin Bey, kurtuluşun ilk günlerinde adı sıkça dönemin gazetelerinde yer alan ancak bugün konunun uzmanları dışında birçok kimse tarafından tanınmayan değerli bir şahsiyettir. Bu kahraman Türk subayı o günler de İzmir Fatihi olarak isimlendirilmiş, kendisine Mustafa Kemal Paşa tarafından İzmir soyadı verilerek adı adeta İzmir’le özdeşleştirilmiştir. Yüzbaşı Şerafettin ve arkadaşlarının ellerinde İzmir Hükümet Konağı’nda dalgalanan Türk Bayrağı, tüm dünyaya yeni bir dönemin başladığını haykırmaktadır.

Anahtar sözcükler: Yüzbaşı Şerafettin Bey, İzmir’in Kurtuluşu, Mili Mücadele                                                             

 1. İzmir’in İşgali ve Kurtuluşu

1.1. Paylaşılan İmparatorluk

Osmanlı Devleti 1914 yılında başlayan I. Dünya Savaşı’na savaş başladıktan bir müddet sonra Almanya’nın yanında yani İttifak grubunda dâhil oldu. Dört yıl süren ve birçok cephede yenilgiyle sonlanan savaşın ardından 30 Ekim 1918 tarihinde yirmi beş maddeden oluşan ve ağır hükümler içeren Mondros Ateşkes Antlaşması’nı imzalayarak müttefikleri gibi savaştan yenik ayrıldı.  Mütareke şartları ile de Osmanlı Devleti fiilen yok sayılıyordu. Ordu terhis edilecek, kolluk kuvvetlerinin sayısı azaltılacak, donanma ve cephane teslim edilecek gibi hükümler ile özellikle stratejik bölgelerin güvenlik gerekçesiyle işgale açık hale getirilmesi (7. madde) Osmanlı Devleti’ni asli niteliklerinden yoksun hale getiriyordu. Bir teslimiyet belgesi olarak adlandırılan mütarekeden hemen sonra, daha I. Dünya Savaşı öncesi ve sırasında yaptıkları gizli antlaşmalarla aralarında nüfuz bölgeleri olarak paylaştıkları bölgeleri İtilaf Devletleri ve onların işbirlikçileri Türk topraklarını işgale başlamışlardır.[1]

İngiltere; Musul, İskenderun, Urfa, Antep, Maraş, Kars ve Batum’u işgal etmiştir. Batum ve Kars’ı işgal etmesinin nedeni Kafkaslardaki petrol yataklarının denetimini elinde tutmak ve Doğu Anadolu’da kurulması düşünülen Ermenistan devletine zemin hazırlamaktı. İngiltere, daha sonra işgal etmiş olduğu Urfa, Antep ve Maraş’ı Fransızlara bırakmıştır. Ayrıca İngiltere Afyon, Eskişehir, İzmit, Samsun ve Merzifon’a da asker göndermiş ve buralarda denetimi sağlamaya çalışmıştır. Musul, Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan sonra ilk işgal edilen bölge olmuştur. Fransa; Mersin, Dörtyol, Adana çevresi ile İngiltere’den devraldığı Urfa, Antep, Maraş bölgelerini işgal etmiştir. Ayrıca Doğu Trakya’daki tren istasyonları ile Afyon tren istasyonunu işgal etmiştir. İtalya; Bodrum, Kuşadası, Marmaris, Fethiye, Konya, Antalya çevresini işgal etmiştir. Yunanistan, Paris Barış Konferansı’nda alınan kararlar uyarınca 15 Mayıs 1919’da İtilaf Devletleri’nin gözetiminde İzmir’i işgal etmiştir.

1.2. İşgal

İzmir, Millî Mücadele’nin başlangıç ve bitiş noktasında yer alan bir şehir olarak önemli bir tarihi misyona sahiptir. I. Dünya Savaşı devam ederken İtilaf Devletleri 12 Nisan 1915’te Yunanlılara, derhal savaşa girmeleri şartıyla İzmir ve çevresini vermeyi vaat etmişlerdi. İngilizler, Yunanlıların kendilerine hedef olarak belirledikleri “Megalo İdea” (Büyük Yunanistan fikri) doğrultusunda birtakım vaatlerde bulunmuşlardı. İngiliz hükümeti 15 Ocak 1919’da Yunan hükümetine gönderdiği notada, İzmir ve Batı Anadolu’nun verilebileceğini belirtmişti. İngiliz Başbakanı Lloyd George, Balkanlar ve Anadolu’ya hâkim olan güçlü bir Yunanistan’ın Akdeniz’de İngiliz ticaret ve sömürge yollarının bekçiliğini yapacağına inanıyordu. [2]   Ancak Yunanistan’ın hemen savaşa girmemesi ve İtalya’nın İttifak grubundan İtilaf grubuna geçmesiyle birlikte 19 Nisan 1917 tarihli St. Jean de Maurienne Antlaşmasıyla İtalyanlara bırakıldı. Mondros Mütarekesi sonrasında İngilizler hem sömürge yolu güvenliği hem de Akdeniz’de güçlü bir İtalya istemediklerinden dolayı İzmir ve çevresini İtalyanlara bırakmak istemediler. Mütareke sonrası İtilaf Devletleri’nin görünüşte asayişi korumak için yaptığı işgaller, gerçekte bir ilhakın bütün özelliklerini taşıyordu. Bundan cesaret alan ve Türk toprakları üzerinde hak iddia edenler, azınlıklar da harekete geçerek amaçları doğrultusunda faaliyet göstermeye başladılar. 3–4 Şubat 1919 tarihinde Paris Barış Konferansı’nda Yunan Başbakanı Venizelos, sözde Wilson İlkeleri’ne dayanarak Rumların sayıca bölgede fazla olduğunu ayrıca Hıristiyanların katledildiği tezi üzerinden yola çıkarak, İzmir’i de kapsayan Batı Anadolu’nun bir kısmı ve On İki Adalar, Doğu Karadeniz ile Batı Trakya üzerinde haklarının olduğunu iddia etti. Zira Venizelos İngiltere’nin I. Dünya Savaşı’na girmeleri karşılığında Batı Anadolu’nun batı kısmını kendilerine vermeyi taahhüt ettiklerini hatırlatmış ve buranın kendilerine terkini istemiştir. Paris Barış Konferansı’nda, Venizelos’un isteklerinin incelenip değerlendirilmesine yönelik olarak bir komisyon görevlendirilmiş, komisyon yapmış olduğu çalışmalar sonunda ve bazı değişiklikler yapılmak suretiyle İngiltere’nin propaganda ve girişimleri sonunda, üç büyükler (İngiltere, Fransa ve Amerika), İzmir’in Yunanistan’a verilmesini kararlaştırarak Yunan isteklerini kabul etmişlerdir.  14 Mayıs 1919 tarihinde Üç Büyükler işgal olayının Amiral Calthorpe (İngiliz Yüksek Komiseri) tarafından yürütülmesi konusunda anlaştılar. Buna göre Yunan birlikleri 14 Mayıs’tan evvel İzmir Körfezi’ne girmeyecek, Türkler de bu durumdan 12 saat evvel haberdar edilecekti. [3] 

İzmir’in işgali hakkında Paris’te birtakım fikirlerin tartışıldığı haberini alan Osmanlı Hükümeti İngilizlere duyduğu güvenden dolayı buna ihtimal vermiyordu. Hâlbuki basın bunun gerçekleşme ihtimali üzerinde durarak kamuoyunu uyanık tutmak amacıyla yayınlarında sürekli bu olayı işliyordu. Basının bu haklı endişeleri sonunda İzmir ve çevresinde birtakım Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerinin kurulduğu gözlenmiştir. İşgalden üç – dört ay öncesine kadar İzmir valisi ve kumandanı olan Nurettin Paşa, muhtemel işgal hadisesine karşı halkı uyanık tutmaya çalışıyordu. Nitekim Nurettin Paşa, Türkleri örgütlemesinden dolayı İzmir Rum Metropoliti Hirisostomas tarafından Müttefik İşgal Kuvvetleri Komutanlığı’na şikâyet edilmiş, bunun üzerine İngilizler, Osmanlı Hükümeti’ne baskı yapıp Nurettin Paşa’yı görevden aldırarak; valiliğe Kambur İzzet Bey’i, ordu komutanlığına da Ali Nadir Paşa’yı getirtmişlerdir. İşgal sabahına rastlayan gece, İzmir’de bulunan XVII. Kolordu Komutanı Ali Nadir Paşa, bütün subaylara emir vererek kışlada toplanmalarını istemişti. Böylece subayların tamamı daha geceden kışlada toplanmışlar, sabahki olaylara seyirci kalmışlardı. İzmir’in Yunanlılara verilmesi konusunda istekli davranan İngiltere, 14 Mayıs’ta İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Richard Webb aracılığıyla, Sadrazam Ferit Paşa’ya İzmir’in Yunanlılar tarafından işgal edileceğini bildirmiştir. Aynı şekilde Calthorpe, İzmir’in işgaliyle ilgili olarak İzmir Valisi’ne ve XVII. Kolordu Komutanı Ali Nadir Paşa’ya müttefiklerin istihkâmları işgal edeceğini haber vermiştir. [4]  İzmir’in işgal edileceği haberi İzmir’de bomba etkisi yaratmıştır. 14–15 Mayıs tarihlerinde Redd-i İlhak Cemiyeti İzmir’de yayınladığı bir bildiride halkı işgale karşı birlik olmaya çağırmıştır. Bunun üzerine Yahudi Maşatlığı’nda (Bahri Baba Parkı) toplanan halk İzmir’in işgalini protesto ederek işgale karşı çıkmıştır.  15 Mayıs 1919 sabahı ilk saatlerden itibaren İzmir şehri büyük bir gerginlik içerisine girmiştir. Yunanlıların İzmir’e asker çıkaracağı söylentileri basında devamlı konu edilmiştir. Diğer taraftan işgalin olduğu gün, Vali İzzet Bey’in Köylü Gazetesi’nde çıkan tekzibinde Yunanlıların İzmir’i işgal edeceği söylentilerinin yalan olduğu ifade edilmişti. Türk tarafında sessizlik hâkim iken Rum ve Yunan uyruklular, ellerinde bayraklarla tezahürata başladıkları gibi, Rum kızları da mavi beyaz kumaştan elbiseleri ile sahil boyunda toplanıyorlardı. Sahil boyunda bulunan bir bando devamlı Yunan marşları çalarken; İzmir Ortodoks Metropoliti Hrisostomos ve öteki papazlar da işgal birliklerinin karaya çıkacakları Pasaport Meydanı’nda bekliyorlardı. Bunların yanında Yunan millî kıyafeti içerisinde silahlı Rum gençleri ve diğer azınlıklar bulunuyordu. Sabah saat 6.00 sularında İngiliz, Fransız, İtalyan ve Amerikan gemileri eşliğinde ilerleyen Yunan gemileri; saat 7.00 civarında ilk birliklerini karaya çıkararak Alsancak ve Pasaport karakollarını işgal ettiler. İşgalin fiilen başlaması üzerine, Rumlara ait fabrikalar başta olmak üzere kiliseler düdük ve çanlarını çalmaya başladılar. Metropolit Hrisostomos ve yanındaki papazlar da karaya ayak basan Efzun Alaylarını takdis ettikten, geleneksel tuz ve ekmek sunma merasimi yapıldıktan sonra, Albay Stavrianos komutasında Konak istikametine yürüyüşe geçtiler. “Zito Venizelos” sloganları ile bir saatte Konak Meydanı’na gelen Efzun Alayı birliklerinin önünde gönüllü Rum gençlerinden oluşan milisler gidiyordu. Konak Meydanı’nı Kemeraltı caddesine bağlayan köşe dönülürken, alayın en önünde yerlere kadar uzanan Yunan bayrağını taşıyan Teğmen Yannis, Hasan Tahsin tarafından açılan ateş sonucunda bayrakla birlikte atından yuvarlandı. Gürültüler arasında zor duyulan bu tabanca ateşinin ardından ortalık karışmış; Efzun Alayı gerisin geri dönerek denize kadar çekilmiştir. İşgale karşı halkın direniş sembolü olan ve ilk kurşun diye anılan bu olaydan sonra İzmir’de büyük bir Yunan terörü estirildiği, çok sayıda Türk’ün öldürüldüğü, yaralandığı, insanlık dışı hareketlere maruz kaldığı bilinmektedir. [5] Bu arada kolordu karargâhını kuşatan Yunanlılar, kışlayı ateşe tutarak pek çok subayın ve askerin ölümüne sebep olmuşlardı. O sırada beyaz mendille ateşkes isteğinde bulunulmuş; bilâhare süngü takarak yanlarında Rum çeteleri de olduğu halde kışlaya giren Yunanlılar pek çok asker ve zabiti dipçik ve süngü darbeleri ile şehit etmişler; üstlerinde olan her türlü eşyayı da gasp etmişlerdi. Bütün bu gelişen olaylardan sonra, elinde beyaz bayrak ile Yunan askerlerine yaklaşan Ali Nadir Paşa, teslim olmak ve kendini tanıtmak isterken tekme tokatla karşılanmıştır. Bu ilk işgal günü 28 yüksek rütbeli subay, 128 subay, 540 er ve 2.000’e yakın sivili de elleri başları üzerinde Zito Venizelos diye bağırtarak İzmir körfezinde demirli bulunan Patris adlı askeri gemiye götürmüşlerdir. Bu insanların çoğu dehşet verici işkencelere uğramışlardır. Yunanlıların İzmir’e çıkışından yaklaşık üç ay kadar sonra teşkil edilen ABD Yüksek Komiseri Bristol başkanlığındaki Yunan Zulümlerini İnceleme Komisyonu da hazırladığı raporu uluslararası kamuoyuna açıklamaktan çekinmiştir. Hatta İngiliz Yüksek Komiseri Webb, 1919 yazında gönderdiği bir raporunda, Venizelos’un bütün İzmir ve civarını mezbahaneye çevirdiğini yazmıştır.[6] Yunan güçleri şehri denetim altına almak için tutuklamalar yapmış, karşı çıkanları öldürmüş, okulları, meskenleri ve idari binaları işgal etmiş, özellikle de resmî dairelere el koyduklarında; orada bulunan Türk bayraklarını çiğneyerek içeri girmişlerdir.

1.3. İşgalin Yayılması ve Tepkiler

Türk kuvvetleri Mondros Mütarekesi gereğince etkisiz hale getirildiği için güçlü bir askeri direnişle karşılaşmayan Yunanlılar, İzmir’i ve hinterlandını işgale başladılar. Üç koldan ilerleyen Yunan kuvvetlerinin ilk kolu Gediz’den başlayarak Menemen, Manisa, Turgutlu, Salihli ve Alaşehir’e, ikinci kol Menderes vadisinden başlayarak Torbalı, Bayındır, Ödemiş’e üçüncü kol Torbalı’dan Aydın’a ilerlediler. Hükümetin seyirci kaldığı işgallere yerli Rumlar rehberlik ettiler. Türk topraklarının işgali başlamadan hemen önce örgütlenmeye girişen Rum ve Ermeni azınlıklar, İzmir’in işgalinden cesaret alarak oldukça faal hale geldiler. Anadolu’ya yoğun bir şekilde Rum iskânı yapılmış, propagandacı ve eylemci Rumlar silah ve cephaneleriyle özellikle Batı Anadolu da etrafa dehşet saçıp Türk ve Müslüman ahaliyi sindirerek öteye beriye dağılmasını istemekteydiler. Bu şekilde Anadolu’nun içlerine göç ettirilen Türk ve Müslüman sayısının 100 binin üstünde olduğu belirtilmektedir. Böylece Anadolu’ya sokulan Rumların iskânı kolaylaşacak, aynı zamanda Mondros Mütarekesi’nin yedinci maddesine işlerlik kazandırılarak işgale zemin hazırlanacaktı. Rum azınlığın hedefi, Yunan işgalini kolaylaştırmak ve bunun mümkün olduğu kadar geniş alanlara yayılmasını sağlamaktı.

İzmir’in özellikle de yüzyıllarca Osmanlı hâkimiyeti altında güven ve huzur içinde yaşamış Rumlar tarafından işgali Anadolu halkının büyük tepkisine neden olmuştur. İşgal, vatanseverleri düşünmeye ve çareler aramaya yöneltmiştir. Yazılı basın Millî Mücadele hareketinin en önemli propaganda aracı idi. İzmir ve çevresinin Yunan orduları tarafından işgal edilişinin basında gereği kadar ilgi uyandırdığı dönemin önemli gazete ve mecmualarında görülmektedir. Basında “İzmirsiz Türk Anadolu Olmaz” sloganı sürekli işlenmiş ve canlı tutulmuştur. İzmir ve çevresinin işgali, Türk milletinin başta Yunanlılar olmak üzere diğer işgalcilere karşı teşkilatlı direnişe geçmesi hususunda tetikleyici bir rol oynamıştır. Mondros Mütarekesi’nden İzmir’in işgaline kadar geçen süreç değerlendirildiğinde İzmir’in işgalinin Millî Mücadele’nin ve Kuvayı Milliye harekâtının başlaması noktasında yaptığı etki kayda değerdir. Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri ve gönüllülerden oluşan bölgesel silahlı direniş kuvveti olarak adlandırılan Kuvayı Milliye direnişin genel anlamda güç odaklarını oluşturmaktadır. Bu güç odaklarının etkisiyle başta İstanbul olmak üzere Anadolu’nun hemen her yerinde protesto gösterileri ve mitingler tertiplenir. Ayrıca işgali protesto eden telgraflar iç ve dış makamlara gönderilir.

İzmir işgale uğrarken Bandırma vapuruyla İstanbul Galata rıhtımından yola çıkan Mustafa Kemal Paşa ve heyeti Kız Kulesi yakınlarında İngilizler tarafından kontrole tabi tutulmuşlar; İngiliz istihbaratının pasaport servisi, İstanbul’dan Mustafa Kemal’in hareket edebilmesi için vize vermekte tereddüt etmiştir. Mütareke döneminde İstanbul’dan ayrılacak herkes için vize alma zorunluluğu getirildiğinden, Mustafa Kemal ve heyeti için de böyle bir başvuru yapılmıştır. Pasaport servisinden Yüzbaşı J.G. Bennet Samsun’a gidecek heyetin listesine baktığında; bunların kendisinde barış yapacak bir kuruldan çok, savaş yapacak bir heyet izlenimi bıraktığını söylemiştir. Öte yandan İşgal Kuvvetleri Komutanlığı’na her ne kadar İstihbarat Subayı Deedes endişelerini dile getirmişse de bu sırada padişahın ve sadrazamın güvenine layık olmuş bir heyetin karşılarında olduklarını gördüklerinden bunun bir problem teşkil etmeyeceğine karar vermişlerdir. İngilizler Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a çıkışından sonra yanıldıklarını anlamış olsalar da iş işten geçmiştir. Mustafa Kemal Paşa üç günlük bir yolculuktan sonra 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basar basmaz görev alanı içindeki mülki ve askeri makamlara bölgelerindeki asayiş durumunu belirten bir rapor göndermelerini istemiştir. 20 Mayıs’ta Sadarete gönderdiği telgrafla da İzmir’in Yunanlar tarafından işgalinin ordu ve milletçe kabul edilemeyeceğini bildirmiştir. Aynı tavır daha sonra yayımlanan tamim ve düzenlenen kongrelerde de yinelenmiştir.

İşgallere karşı harekete geçen vatanseverler arasında görüş birliğine ulaşabilmek için yerel ya da bölgesel kuruluşlar oluşturulmuş, yerel nitelikteki Millî Mücadele dernekleri Ankara’da TBMM açılmadan ve düzenli ordular kurulmadan önce kongrelerini yapmışlar ve örgütlenmelerini gerçekleştirmişlerdir. Fakat direniş fikriyle Kuvayı Milliye’nin mücadele formülünü ve hedeflerini belirlemek açısından Ulusal Kurtuluş Savaşı’nın halk hareketinde önemli yer almışlardır.  Türkler büyük harpten yenik çıkmış, bitkin düşmüştü ama herhangi bir koloni ülkesinde olmayan “binlerce yıllık bir devlet geleneği” ne sahip olmanın ve “asker bir toplum” olmanın yüksek ve hızlı örgütlenme niteliğine sahipti. [7]

İzmir’in işgali Anadolu’daki ulusal bilincin uyanmasına ivme kazandırmış, Yunanistan’ın Anadolu’ya asker çıkarması, Türkler için kabullenilmesi ya da sessiz kalınması mümkün olmayan bir girişim olmuştur. Her sonuca katlanabilecek gibi görünen yorgun ve yoksul Türk halkında, işgalden hemen sonra şaşırtıcı bir hareketlilik başlamıştır. Nerede ve nasıl gizlendiği bilinmeyen bir güç, ulusal varlığı savunma duygusu, kendiliğinden harekete geçmiş ve doğal bir dürtü gibi toplumun hemen her kesiminde, mücadeleye dönük, dinamik bir güç yaratmış, ülkenin her yerine yayılmıştır. [8]

Türk milleti işgal hareketleri karşısında vatanını kurtarmak için 1919 yılında yer yer direniş hareketleri başlatmış, bu hareketler 19 Mayıs 1919 tarihinde Mustafa Kemal Paşa’nın Samsun’a ayak basmasından kısa süre sonra merkezi bir nitelik kazanmıştır.

İzmir’den Anadolu’nun iç kısımlarına doğru ilerleyen Yunan kuvvetleri ile Kuvayı Milliye arasında bir cephe oluşmuştur. Bu sırada bölgede direnişin örgütlenmesi ve Kuvayı Milliye’nin desteklenmesi için kongreler toplanmıştır. İşgal sonucu ortaya çıkan bu gelişmeleri İtilaf Devletleri’nin İstanbul’daki temsilcileri kaygıyla izlemekteydiler. Bu arada işgal bölgelerini genişleten Yunanlılar, Sevr Barış Antlaşması’ndan sonra da Batı Anadolu ‘da yerleşme yolunda girişimler başlatmış ve bu yönde uygulamalarda bulunmuşlardır. İngilizlerin de desteği ile barış antlaşmasının şartlarını uygulamak ve Ankara’daki meclise kabul ettirmek amacıyla harekete geçmişlerdir.[9]

 (Eski) Kudüs Ticaret Ataşesi, (Kıdemli) Ticaret Uzmanı, T. C. Ticaret Bakanlığı  

Öz: Osmanlı İmparatorluğu, Birinci Dünya Savaşı’nda Filistin Cephesi’nde Britanya İmparatorluğu’na karşı savaşırken, 1917’den itibaren bu cepheden geri çekilmeye başlamıştı. 1918 yılında Filistin’deki son muharebesi olan Nablus Muharebesi ile Anadolu kapılarına kadar çekilirken, Osmanlı orduları bugünkü Batı Şeria sınırları dahilinde binlerce şehit vermişti. Fakat orada kalan şehit mezarlarının çoğu bugün kaybolmuştur. Bürokratik engeller nedeniyle, ölen Türk askerlerini anmak için bir anıt şu ana kadar yapılmamıştır. T. C. Dışişleri ve Milli Savunma Bakanlıkları anıt inşası için girişim başlatıp sonuçlandırmalı; mevcut yurtdışı şehitliklerin yönetilmesinde görülen düzensizlik ve kapalılık son bulmalıdır.

*                           

Osmanlı İmparatorluğu’nu Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna yaklaştıran ve 18 Eylül’den 31 Ekim 1918’e kadar süren Nablus (Megiddo) Muharebesi, Osmanlı İmparatorluğu’nun Yıldırım Orduları Grubu ile İsyancı Arap Ordusu desteğindeki Britanya İmparatorluğu’nun Mısır Seferi Kuvveti arasında Filistin Cephesi’nde yapıldı. 4., 7. ve 8. Osmanlı Orduları’ndan meydana gelen Yıldırım Orduları Grubunun başında Otto Liman von Sanders vardı. 4. Ordu Cemal (Mersinli) Paşanın, 7. Ordu Mustafa Kemal (Atatürk) Paşa’nın ve 8. Ordu da Cevat (Çobanlı) Paşa’nın komutasındaydı. Karargahları sırasıyla El-Salt’ta (Ürdün), Nablus’da (Batı Şeria) ve Tul Kerim’de (Batı Şeria) idi. Britanya ve Avustralya uçakları muharebe sırasında 4. Orduyu El-Mefrak İstasyonunda (Ürdün), 7. Orduyu Feria Vadisinde (Batı Şeria) ve 8. Orduyu Mesudiye Geçidinde (Batı Şeria) vb. yerlerde havadan bombardıman ile imha etmişti. Von Sanders de Yıldırım Orduları Grubunun El-Nasıra’daki (İsrail) Genel Karargahında Mısır Sefer Kuvveti atlılarına esir düşmekten kıl payıyla kurtulmuştu. Grubun zayiatı ölü, kayıp ve esir olmak üzere takriben 100.000 askerdi.[1] Fakat Türkçe literatürde muharebeye adını veren ve Mustafa Kemal Paşa’nın karargahının bulunduğu Nablus’ta, muharebede ölen askerleri anacak bir anıt bulunmamaktadır.

Resim 1. Sydney William Carline, Feria Vadisi Boğazında Türk Nakliyesinin (7. Ordu’nun) Yok Edilişi, Tuval üzerine yağlıboya, 1920, Imperial War Museum, London, https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/4390, Erişim 13/3/2023  

Osmanlı Devleti’nin yenilgisiyle sonuçlanan savaş bittikten sonra Anadolu’nun işgaliyle Mustafa Kemal Paşa önderliğinde gelişen Türk Kurtuluş Savaşı, 1922’de Büyük Zaferle Anadolu’daki işgali sonlandırdı. Birinci Dünya Savaşını resmen sona erdirecek barış antlaşmasını yapmak için aynı yıl Kasım ayında, Lozan’da İtilaf Devletleri ile konferansa başlandı. Fakat ilk görüşmeler başarısızlıkla sonuçlanınca, Şubat 1923’de konferansa ara verildi. İşte Lozan Konferansına ara verildiği bu dönemde, muhtemelen İkinci Konferansa hazırlık amacıyla Genelkurmay Başkanlığı, Birinci Dünya Savaşı sırasında cephelerde savaşmış kumandanlara gönderdiği yazı ile savaş sırasında şehit düşenlerin yerlerini belirlemiş ve bir liste ile ekteki haritayı, Suriye-Filistin (Bilad ul-Şam) Cephesi için hazırlamıştı.[2] Fakat Lozan Antlaşmasına bu yerlerin listesi ve haritası eklenmedi. Listeye göre bugünkü Filistin Yönetimi (Gazze Şeridi ve Batı Şeria) sınırları dahilinde savaşta verilen şehitlerin yerleri şunlardır[3]:

Birinci Dünya Savaşı’na katılmış komutanlardan gelen yazılarda yukarıda bahsi geçen yerlerde binlerce şehit bulunduğu vurgulanmaktaydı. Oysa T. C. Milli Savunma Bakanlığı, Filistin Yönetimi’nde yalnızca Gazze’deki 184 şehit için Türk Şehitliği yapmıştır. Ayrıca Zeytindağı’ndaki İngiliz Şehitliğinde de üç Türk şehit mezarı bulunmaktadır. (İsrail’de ise Ramle ve Talpiyot’ta yine İngiliz Şehitliği içerisinde toplu mezar, Berşeba’da anıt vardır.)[5] Ancak T. C. Dışişleri Bakanlığının Filistin Yönetimi’ndeki şehitlere ve şehitliklere karşı tutumunun tutarsız olması nedeniyle, bugüne kadar önerilen hiçbir şehitlik planı Batı Şeria’da uygulamaya geçememiştir. Örneğin Tulkerim’deki İngiliz Şehitliğinde (toplu mezar) bugün yedi Türk askeri yatmaktadır.[6] Bizim 2012 yılında Tulkerim’deki yedi Türk şehidini o zaman ki mevzuat gereği MSB’ye haber vermemiz üzerine aldığımız yazıda, MSB Arşiv Müdürlüğü kayıtlarında ölüm yeri Tulkerim olarak tesbit edilen sekiz personele ait kimlik bilgilerine ulaşıldığı, anıtın onarımına diğer ülkelerle birlikte MSB’nca ¼ oranında katılımda bulunulacağının T. C. Dışişleri Bakanlığına bildirildiği ve Nablus Muharebelerinde ölen askerlerimizle ilgili anıt inşa edilmesine dair çalışmalara başlandığı bildirilmişti.[7] Fakat daha sonra T. C. Milli Savunma Bakanlığının bu planları, büyük bir ihtimalle T. C. Kudüs Başkonsolosluğunun “mevcut şartları” ileri sürerek Tulkerim anıtına bakım onarım yaptırılmasına ve yeni bir anıt inşa edilmesine olumsuz görüş bildirmesi nedeniyle akim kaldı.

Resim 2. Tulkerim’deki Geçitte Geri Çekilen Bir Türk Kolunun (8. Ordu’nun) Havadan Bombalanması ve Taranması, James McBey, Tuval üzerine yağlıboya, 1918, Imperial War Museum, London, https://www.iwm.org.uk/collections/item/object/18132, Erişim 13/3/2023

Hâlbuki buna benzer ama iddialı bir girişim, ironik bir şekilde 2006 yılında T. C. Kudüs Başkonsolosluğu tarafından yapılmıştı. 2006 yılının yazında, Zaman gazetesinde çıkan habere göre:

” (…) Mescid-i Aksa’nın da bulunduğu Haremüşşerif kompleksinin kenarındaki Süleyman Duvarı’nın altına Türk şehitliği yapılması için de çalışmalar başlatıldı. Bir yılda tamamlanması planlanan şehitliğin inşası için Milli Savunma Bakanlığı ile mutabakata varıldı. Projenin mimarı Türkiye’nin Kudüs Başkonsolosu (Büyükelçi) Ercan Özer, Osmanlı-Türk eserlerini bulup restorasyon çalışmaları yapmak için 3 arkeoloji ve sanat tarihi profesörünü bölgeye getirdi. Osmanlı’nın Filistin’den çekilirken 5.116 şehit verdiğini aktaran Özer, bu mezarları tespit etmek için de büyük uğraş verdiklerini söyledi. Özer, “Şehitlerin izini bulmak için mezarlıkları tek tek geziyorum. Osmanlı Divan-ı Harp başkanının mezarını bile gördüm. Bu konuyla ilgili Diyanet İşleri Başkanlığına yazı yazdık. TİKA’dan da yardım isteyebiliriz.” şeklinde konuştu. (…)   (Hatta) Osmanlı’nın Filistin’den çekilirken geride bıraktığı en son karakol binasına da ulaşıldı. Filistin’in güneyindeki El-Halil kentinde bulunan binanın şu an harabe halinde olduğunun altını çizen Özer, “Bu duruma çok üzülüyorum. Binayı bir an önce restore etmek istiyoruz.” dedi.” [8]

The post Batı Şeria’da Bulunan Türk Şehit Mezarları ve Bir Öneri first appeared on Akademik Kaynak.]]> https://www.akademikkaynak.com/islamiyetten-once-orta-asyada-kurulan-turk-devlet-ve-topluluklarinin-uzerine-inceleme.html https://www.akademikkaynak.com/islamiyetten-once-orta-asyada-kurulan-turk-devlet-ve-topluluklarinin-uzerine-inceleme.html#respond Mon, 20 Feb 2023 14:41:16 +0000 https://www.akademikkaynak.com/?p=12723 ÖZET Türk adına ilk kez Çin kaynaklarına rastlanır. Çin kaynaklarında ise Türk adının “miğfer” anlamına geldiği açıklanmaktadır. Uygur metinlerinde ise “güçlü”, “kuvvetli” olarak tanımlanır. Sosyolog ve edebiyatçılarımızdan Ziya Gökalp ise “nizam”, “düzen sahibi” anlamına geldiğini açıklamıştır.  Türklerin ilk anayurdu Orta Asya olarak kabul edilir. Coğrafi olarak Orta Asya Sibirya, Moğolistan, Çin, Hindistan, İran ve Kafkaslar’ı […]

Mileva Mariç ile Albert Einstein’ın yaşamı üniversite yıllarında kesişir. Albert’a göre çok daha düzenli ders takibi yapan Mileva 4.7 gibi bir ortalama ile mezun olmuştur. Fakat tek dersi kaldığı için 4.6 ortalaması olan Einstein’dan sonra diplomasını almıştır. İkili Zürih Politeknik Üniversitesi’nde öğrenci oldukları günden beri tatlı bir rekabet içinde birlikte çalışmışlar ve birlikteliklerine devam etmişlerdir. Mileva ile Albert birlikte ilk makalelerini yazdıklarında üretici koltuğunda yalnızca bir kişi oturmaktaydı. Ve hiç de şikayetçi değildi Albert bu durumdan. Mileva sevgilisine bu izni vermişti. Belki de Albert bir an önce iş bulsun evlenebilsinler istemiş olabilir. Zira baba Einstein Albert’ın iş bulması şartı  Mileva ile evlenmesine izin vermişti. Ama bu makale de Albert’ın iş bulmasına olanak sağlamamıştı.       

1901 yılında Albert Bern’de Patent Enstitüsü’nde iş bulmuş ikilinin evlenmesi için hiçbir engel kalmamıştı. Mileva ve Albert çalışmalarını Albert’ın yoğun iş mesaisinden kalan zamanlarda aralıksız sürdürüyorlardı. 1905 yılı Einstein için yaşamındaki en parlak yıl olarak görülmektedir. O yıl ortaya çıkan çalışmaları şunlardı: Foto elektrik efekti (1921’de bu makalesiyle Nobel aldı),Brownian motion (bu konuda 2 makale yazdı), Özel görelilik teorisi ve E=mc². 21 makale yazdı bu çalışmalarla alakalı olarak Mileva ve Albert. Bir tek atıf bile yer almıyordu çalışmalarda Mileva’ya..Bu sırada çiftin oğulları Hans dünyaya geldi. Üniversitede ders veren Albert Mileva’nın hazırlamış olduğu notlardan faydalanıyordu, birlikte bir arkadaşları ile birlikte ultra  hassas volt ölçeri icat ettiler patentini aldılar. Mileva’nın adı hiçbir yerde geçmedi. İkinci çocukları da dünyaya gelmişti, Mileva’nın görevi ev işlerini organize etmek, çocuklara bakmak ve bilimsel çalışmalarda Einstein ile birlikte çalışmaktı. Bu sırada bambaşka bir gelişme yaşanmıştı. Albert ile Mileva boşanma kararı almışlardı. Bu durumun sebebi Albert’ın kuzeni Elsa’ya aşık olması idi. Hiçbir zaman hemen hemen her çalışmada tüm katkılarına rağmen bir kez bile adı geçmeyen Mileva’nın tek bir isteği vardı Albert ‘tan. Nobel ödülünü kazandığında para ödülünü ona vermesini isteyecek, Einstein başta kabul etmeyecek daha sonra da bir oğullarının rahatsızlığından dolayı anne Mileva paranın oğullarının hakkı olduğunu ısrar edecekti defalarca. Albert’ı çalışmaların tamamını birlikte yaptıklarını söylemekle tehdit etmişti. Albert ona cevaben yazdığı mektupta şunları söyledi: “Yazdıklarınla beni güldürdün. Hakkında konuştuğun adam bu kadar başarılı olmuşken, kimse senin söylediklerine ilgi gösterir mi sanıyorsun? Eğer bir insan önemsiz ise, kimseye bir şey söylemeden, sessizce kalması gerekir. Sana da bunu tavsiye ederim.” Birçok kez reddedilse de Mileva sonunda Albert’tan  ödülün parasını alabildi. Aldığı para ile  iki ev satın alan Mileva  oğullarıyla birlikte fakir bir yaşam sürerken, Albert parlak başarıları ile tüm dünyaca  bilinen en başarılı bilim insanı olarak tarihe adını yazdırdı (1).

Fanny Mendelsshon… Ünlü besteci ve piyanist Felix Mendelssohn’un kız kardeşi en az onun kadar yetenekli bir piyanist ve besteci… Küçüklüğünden beri müziğe ilgisi olan Fanny, annesinin desteği ile piyano eğitimi alır. Fanny erkek kardeşine ilk piyano derslerini verecek bir nevi onun yetişmesine katkıda bulunacaktır. Bu yetenek maalesef hiçbir zaman müziğini bir meslek icra edemeyecektir. Babası bir mektubunda Fanny’e şunları söyleyecektir:  “Müzik çalışmaların konusunda bana yazdıkların, kardeşin Felix’in çalışmaları hakkında düşündüklerin….bunların hepsi güzel şeyler. Müzik kardeşin için belki bir meslek olacak, fakat senin için bir süsten öteye gidemeyecek. Bu anlayışla hareket et. Kadınlara sadece kadınsı bir tavır yakışır.” Böyle bir yetenek babası ile müziği arasında kalan Fanny saray ressamı Wilhem Hansel ile evlenir. Wilhem Fanny’e  piyano çalmasını ve beste yapması için her zaman destek olur. Kardeş Felix tüm eserlerini oluştururken ablasına danışır, onun görüşlerini uygulamaya koyar. Dünyaca ünlü Felix Mandelssohn’un birçok eserinin ablasına ait olduğu ama altında kendi adının yer aldığı bilinmektedir. Yaklaşık 500 adet bestesi olduğu düşünülen Fanny’nin hala gün yüzüne çıkmayan eserlerinin olduğu varsayılmaktadır (2)

Adları tarihin tozlu sayfalarında kaybolmuş bu iki dahi kadın ve niceleri… Büyük bir toplum baskısı içinde erkek egemen toplumda eserlerini icra edememiş çok sayıda kadın bilim insanları, şairler, müzisyenler, ressamlar yer aldı yaşamın var olduğu ilk günden itibaren.   Tarihçi Margaret Rossiter bu ön yargıya ‘Matthew Matilda Etkisi’ ismini verdi. 20. yy’dan önce kadınların bilimle uğraşabilmeleri için bir erkekle ortaklık kurmaları ya da onlarla arkadaş olmaları gerekiyordu. Tabii ki zengin olmaları da büyük bir artı niteliğindeydi (3). Günümüzde bu önyargı çok büyük bir ölçüde ortadan kalkmıştır. Kadınların bilim dünyasına katkılarının olmadığını öne sürmek büyük bir hata olmaktan öteye gitmeyecektir.

Kaynakça

https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/the-forgotten-life-of-einsteins-first-    wife/?WT.mc_id=SA_FB_PHYS_BLOG

http://gazetekarinca.com/2018/06/toplum-baskisina-ragmen-piyanosunu-susturmayan-bilgelik-tanricasi-fanny-mendelssohn/

https://www.webtekno.com/tarih-kadin-bilim-insanlarini-neden-gizledi-h58792.html

ÖZET

Osmanlı eğitim sistemi içinde özel bir yeri olan, saray görevlilerini yetiştirmek üzere II. Murat döneminde temelleri atılan ve II. Mehmet (Fatih) döneminde de kurumlaşan Enderun mektebinde verilen eğitim öğretimin amacı, devşirme yoluyla alınan Hristiyan çocukların, kabiliyetleri doğrultusunda devletin farklı kademelerinde görev alabilecek yetkinliklere sahip bilgili birer devlet adamı olarak yetiştirmektir. Saray içi okul olarak da bilinen bu mektebe Acemi oğlanlar arasından zekâ ve yetenekleriyle kendilerini kabul ettirenler alınarak yeni bir eğitime tabi tutulmuşlardır. Vezir-i azamlar, vezirler, ordu ve donanma komutanları, eyalet valileri, devletin maliyesini ve diğer tüm kurumları yönetenler bu okuldan yetişenlerdir. 1909 tarihine kadar çalışan Enderun Mektebi, Türk eğitim tarihinde büyük önem taşımaktadır.

GİRİŞ

Çok genel anlamda, insanı kültürel hayata hazırlayan tüm sosyal süreçleri içeren eğitim, resmi ve düşünsel anlamda; kişilerin değerler, yetenekler ve bilgi bakımından eğitildiği sosyal kurumlar olan okullarda yapılır (Gutek, 2014: 5). Osmanlı Devleti’nde kuruluş döneminden itibaren eğitim konusuna büyük önem verilmiş, eğitimin temel amacı olarak da topluma faydalı, meslek sahibi bireyler yetiştirmek düşüncesi benimsenmiştir.

Eğitim öğretim işleri yalnızca hayır işi ve dini bir görev olarak görüldüğü için imparatorluk sınırları içinde kalan her yerde pek çok sayıda cami, mescit, tekke, türbe ve çeşme yanında vakıf yoluyla kurulan mektepler görülmektedir (Güler, 2004: 67),

Osmanlı’da eğitim, devleti ilgilendiren bir konu olduğu kadar, aynı zamanda toplumun tüm kesimlerini ilgilendiren bir görev olarak da benimsenmiştir. Osmanlı devlet adamları bu amaca yönelik medreseler açarak, alimlere ve bilim adamlarına destek olmuşlardır. XVII. yüzyıla kadar mevcut eğitim kurumları sivil eğitimin yapıldığı Sıbyan Mektebi ve medreseler, askeri eğitimin yapıldığı Acemi Oğlanlar Ocağı, Yeniçeri Ocağı ve Enderun Mektebi olmuştur. Bir bütün olarak düşünüldüğünde Osmanlı Devleti XVII. yüzyıla gelene değin Batı karşısındaki üstünlüğünü hem askeri ve siyasi olarak hem de eğitim olarak koruyabilmiştir.

Eğitim sistemine bakıldığında temel eğitimden yüksek öğrenime kadar her düzeyde XVII. yüzyıla gelene kadar nitelikli insan ihtiyacı karşılanabilmiştir. Sistemin içinde örgün eğitim veren üç eğitim kurumu olduğu görülür. Bu eğitim kurumlarının ilköğretim kısmını Mekteb-i Sıbyan ve Dar-ül Hüffaz oluştururken, orta ve yüksek öğretim kısmında medreseler bulunmaktaydı. Medreselerde, “İslami bilimler” ile “tabiat bilimleri” birlikte okutulurdu (Cihan, 2007: 11-12). Devrin meşhur medreselerinden olan Bursa medresesi, İstanbul’daki Fatih ve Süleymaniye medreseleri bunların başında geliyordu.

Osmanlı Devleti’nin yükselmesinde ve Türk İslam medeniyetinin meydana gelmesinde özellikle medreselerin büyük rolü olmuştur. Medreseler özellikle XVI. yüzyıl Osmanlı toplumunun din ve hukuk alanındaki en yaygın yüksek öğrenim kurumları olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu kurumlar gerek İslam dünyasındaki 10.yüzyıla giden geçmişi, gerek Osmanlı İmparatorluğu’ndaki gelişim tarihi içinde, felsefi düşünceden ve dünyevi bilim alanlarından uzaklaşmış, büyük ölçüde Sünni İslam görüşünü ve hukuk anlayışını yeniden üreten kurumlar haline gelmiştir (Tekeli, İlkin, 1999: 11).

Osmanlı Müslüman toplumunun genel eğitimiyle uğraşan ve ilkokul seviyesinde olan müesseseler sıbyan mektepleri idi. Her köy ve mahallede bulunan sıbyan mekteplerinde eğitimin ve öğretimin esası dinin ve ahlakın öğretilmesinden ibaretti. Medreseler ve sıbyan mektepleri, devletin kontrolünden ve sorumluluğundan uzak müstakil öğretim müesseseleriydi. Hemen hemen hepsi vakfa bağlı olduklarından dini ve sosyal yönleri ağır basan kurumlardı (Kodaman, 1991; 9-10).  Belirli bir yönetmeliği ya da devletçe hazırlanmış bir programı olmayan sıbyan mekteplerinde amaç çocuklara okuma yazmayı öğretmek, İslam dininin kurallarını ve Kur’an’ı ezberletmekti. Faik Reşit Unat, Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış adlı kitabında bu okullar için şunları söylemiştir:

Gerçi bu okulların baş hedefi, çocuklara her ne kadar Arapça olan Kur’an metnini yanlışsız okuyup telaffuz edecek bir yetenek kazandırmak ise de, gerek tecvit, gerek din bilgilerinin öğretmenler tarafından Türkçe açıklandığı, hele kara cümlenin öğretilmesinde doğrudan doğruya ana dil hakim bulunduğu, çocuklara muhtelif vesilelerle Türkçe dualar ve ilahiler ezberletildiği, Türkçe gülbanklar söyletildiği cihetle, hele medreselerin bile tam manasıyla Arapça olduğu iddia edilemeyecek olan öğretim dili yanında sıbyan mekteplerinde öğretim dilinin Arapça olmayıp Türkçe olduğu kuvvetle savunulabilir (Unat, 1964: 8-9).

Örgün eğitim içinde devletin ihtiyacı olan yüksek derecede memur yetiştiren ve şehzadelerin eğitimini sağlayan kurumlarda mevcuttu. Masrafları devlet tarafından karşılanan bu özel eğitim Mekteb-i Enderun’da sürdürülürdü. Kurumların her türlü masrafı da devlet tarafından karşılanırdı (Güler, 2004: 69-70). Enderun mektebi, belli bir öğretim kadrosu ve tesis edilmiş binaları olmayan saray içi okul olarak da adlandırılan yönetici ve devlet adamı yetiştirme özelliği taşıyordu (Cihan, 2007: 13).

1. Osmanlı’da Devşirme Sistemi

Osmanlı devlet yönetim anlayışında padişah en üst yönetici konumundadır ve ilahi bir yetki ile dünyaya gönderilmiştir. Kabul gören bu anlayışa göre, padişah, farklı toplulukları bir arada tutan, ilahi kaynaklı bir güçle toplumun inanç birliğini de koruyan kişidir (Heper, 2010: 57). Osmanlı’da fetih hareketlerinin artmasıyla asker ihtiyacının doğması ilerleyen yıllarda ise alınan yenilgiler nedeniyle başka kaynaklara ihtiyaç duyulmuştur. Devşirme usulü daha önceki Türk ve İslam devletlerinde uygulanmayan bir sistemdir. Sistemin Osmanlı’da ortaya çıkmasında iki temel faktör vardır. Ordunun asker ihtiyacının karşılanması ve devlet adamı yetiştirmek üzere öğrenci sağlanması. Hristiyan ailelerin sağlıklı ve fiziki olarak güçlü olan erkek çocukları padişah tarafından görevlendirilen kişiler tarafından alınırdı yani devşirilirdi.

Zengin Hristiyan ailelerinin devşirme yoluyla alınan erkek çocukları kimi zaman taşra kadılarına ve yeniçerilere verilen para karşılığında geri alınır, alınan çocukların yerine çobanlık yapan ailelerin çocukları verilirdi. Tek çocuklar, kel ve hasta olanlar, evlenme durumunun kilise kayıtlarıyla belgelenmesi koşuluyla da evlenmiş gençler devşirme usulünün dışında tutulurdu (Ebertowskı, 2006: 12). Ayrıca, Türkçe bilenler, ana babası ölmüş olanlar ve Yahudiler alınmazdı. Öncelikle Rumeli’de uygulanan sistemle, Arnavutluk, Yunanistan, Adalar ve Bulgaristan’dan çocuklar alınmaya başlanmış, daha sonra ise Bosna-Hersek ve Macaristan’daki Hristiyanlar arasında devşirme yapılmıştır (Akyüz, 1999: 80). Devşirilen çocuklar 3-5 yıl kadar Türk ailelerinin yanında kaldıktan sonra Acemi oğlanlar mektebine alınarak hem temel bir eğitimden hem de askeri bir eğitimden geçerlerdi. Acemi oğlanlar ocakları kara ordusunu oluşturan Yeniçerilerin de kaynağını oluştururdu (Güler, 2004: 69). Alınan bu eğitimler neticesinde de bir sınava tabi tutulurlar, başarılı oldukları taktirde Topkapı Sarayı içindeki Enderun Mektebine alınırlardı.

2. Enderun’un Kuruluş Amacı

Altı yüzyılı aşkın bir süre siyasi varlığını sürdüren Osmanlı İmparatorluğu’nun gelişmesinde önemli bir yere sahip olan Enderun, devletin kadrolarını yetiştiren bir müessese idi. Veziri azamlar, vezirler, ordu ve donanma komutanları, eyalet valileri, beylerbeyleri, devletin dış ilişkilerini, maliyesini ve diğer tüm kurumlarını yönetenler hep bu okuldan yetişenlerdi (Sevinç, 2007:251). Bu bağlamda düşünüldüğünde Enderun mektebinin Osmanlı İmparatorluğu’ndaki eğitim konusunda özel bir öneme sahip olduğunu söyleyebiliriz.

Enderun Mektebi, Osmanlı Devleti’nin gücünü korumak ve nitelikli insan yetiştirmek amacıyla kurulmuş bir eğitim kurumuydu. Devletin en modern eğitim kurumlarından biri olan Enderun, Topkapı Sarayı içinde yer alırdı (Güler, 2004: 71) Odalar halinde ve çeşitli kademelerde eğitim ve öğretim verilen, öğrencileri de acemi oğlanlar arasından yani devşirme oğlanları arasından seçilen bu okul Osmanlı eğitim sisteminde elitler eğitimini meydana getirmekteydi (Akkutay, 2004: 85). Esas olarak, Hristiyan tebaadan alınan yetenekli çocukları iyi ve güvenilir birer devlet adamı aynı zamanda asker yapmayı amaçlamıştır (Akyüz, 1999: 78). Enderun’da eğitim görmek amacıyla alınan devşirmeler, başlıca Edirne Sarayı, İbrahim Paşa Sarayı ve Galatasaray gibi dış saraylardaki İç oğlanları Ocakları’ndan seçilirdi. Enderun, uzun bir süre varlığını sürdüren, üst düzey yöneticileri yetiştiren bir okul olmasının yanı sıra bir kültür merkezi olarak da karşımıza çıkmaktadır.  Bu okulda pek çok devlet adanı yetiştiği gibi bürokrat ve sanatçı da yetişmiştir (Simit, 2019: 322).

İslam devletlerinin pek çoğunda görüldüğü gibi Osmanlı İmparatorluğu’nda da iktidara ortak olabilecek soylu bir sınıfın oluşması istenmeyen bir durumdur. Bu sebepledir ki, devlet görevleri kulluk esaslarına göre yürütülmekteydi. Bu esaslara göre genellikle yabancılar bu görevler için yetiştirilir ve kullanılırdı. Başka bir söyleyişle, Osmanlı devlet yönetimi bir yandan medrese çıkışlı ulemaya, bir yandan da Enderun mektebinin kul sistemine dayanırdı. Devletin başında bulunan padişah, gücünü kendisine ancak mutlak şekilde bağlı ve sadık aynı zamanda çok iyi yetişmiş yetenekli kişilere teslim edebilirdi. İşte Enderun, tam da bu amacı gerçekleştiren, yöneticilerin bir kısmını yetiştiren, bazı Hristiyan gençlerin Müslüman yapılarak yönetime katılmalarını sağlayan bir okuldu. Ancak şu noktayı belirtmek de gerekir ki, Enderun tüm Hristiyanları İslamlaştırma gibi bir amaç gütmüyordu. Öğrencilerin sağlandığı devşirme usulü bazı sınırlılıklarla dar tutulduğu için Hristiyanların İslamlaşma ve Türkleşme süreçlerinde pek az bir etkisi olmuştur (Akyüz, 1999: 79). Dolayısıyla, Osmanlılar Hristiyan tebaaya karşı din ve dillerini değiştirme gibi bir politika izlememiştir. Bu durum onların kültürlerini korumalarına ve sonrasında da bağımsızlıklarını kazanmalarına da yol açmıştır.

3. Enderun’a Öğrenci Alımı ve Eğitim Öğretim Düzeni

Sarayın Üçüncü Avlusundaki Saray okulu olarak adlandırılan Enderun mektebinin öğrenci kaynağı esas olarak acemi oğlanlar idi. Acemi oğlanları öncelikle kıyafetleri açısından incelenir, daha sonra da yetenek testlerine tabi tutulurlardı. Böylelikle acemi oğlanların bir kısmı ocaklara gönderilirken bir kısmı da Enderun’da eğitim almaya hak kazanırdı. Zaman içerisinde Türklerde Enderun’a alınmıştı. Acemi oğlanların sağlanması da iki yolla oluyordu: Pençik oğlanları yani savaş esirlerinin zeki olanları ile devşirme oğlanları. Pençik sisteminde savaş esirleri söz konusu iken devşirme sisteminde Rumeli topraklarından alınan yetenekli ve vücutça güçlü çocuklar seçilirdi. Devşirme sistemi ile pençik sisteminde olmayan yeni bir uygulamaya gidilmiştir. Acemi oğlanda askerlik için seçilenlerin yanında saray okulunda üst düzey yönetici olarak yetiştirilecek gençler de seçilmeye başlanmıştır.

Devlet hizmetleri için aday olarak yetiştirilen gençler Enderun’da üç biçimde eğitilirdi. Öncelikle saray işlerini öğrenirler daha sonra İslami ve bazı müspet bilimler alanında kuramsal bir öğrenim görürler ve son olarak beden ve sanat eğitimi alırlardı (Akyüz,1999: 79). Enderun’a geçenler eğitimlerini kendi aralarında belirli bir kademesi olan “odalar” ve “koğuşlarda” alttan üste geçerek sürdürürler, giydikleri kıyafetlere göre de temelde dolamalı ve kaftanlı olarak iki dereceye ayrılırlardı (Tekeli, İlkin, 1999: 19). Enderun’da başlıca yedi eğitim kademesi mevcuttu. Küçük oda, Büyük oda, Doğancılar Koğuşu, Seferli Koğuşu, Kiler Odası, Hazine Odası ve Has oda (Güler 2004: 71). En alt kademede büyük ve küçük oda, daha sonra hazine odası en üstte de has oda bulunurdu. Enderun mektebindeki eğitim belli kurallara göre, milliyet değişimini de içine alan bir kültürleşme ve disiplinleştirme anlayışı ile devlet adamı yetiştirme süreci olarak nitelendirilebilir. Enderun Mektebi adından da anlaşılacağı üzere sarayın birun (dış hizmetler) ve Enderun (iç hizmetler) olarak belirlenmiş ikili yapı içinde iç hizmetler kısmında yer alıyordu. Sarayın her iki bölümünün de yeniden üretimi işlevini yüklenen Enderun, Osmanlı bürokrasisinin büyük bir kısmının da yeniden üretimi anlamına geliyordu. Temel amaç, devşirme yoluyla alınan Hristiyan çocukları yetenekleri doğrultusunda devlet kademelerinde yer alacak şekilde yetiştirmektir. Bu yaklaşımdan hareketle, devletin resmi dili olan Osmanlıcayı, Türkçe yazı türlerini, musikiyi öğretmek Türkleştirme siyasetinin de bir aracı olarak karşımıza çıkmaktadır (Akkutay, 2004: 85). Hazırlık aşamasından itibaren sanat kolları, edebiyat konuları öğrencilerin yeteneklerine uygun şekillerde öğretilirdi. Okutulan dersler genellikle medreselerde okutulan dersleri içeriyordu. Ancak dört açıdan farlılık gösterdiğini belirtmek gerekir. Öncelikle Türkçe ve edebiyat konusunda verilen derslerdi. Diğeri bir askerin ve yöneticinin bilmesi gereken konuların alınmasıydı. Coğrafya, tarih, harita yapımı ve savaş sanatı bu konular içinde yer alıyordu. Diğer bir farklılık ise, minyatür yapımı, hattatlık, oymacılık, mimarlık gibi güzel sanatlar etkinliklerinin olmasıydı. Son farklılık ise, musiki eğitiminin verilmesiydi (Tekeli, İlkin, 1999: 20) Alınan eğitimi öğrenciler açısından değerlendirdiğimizde sürecin uzun ve zor olduğunu, aşamalı bir yükselmenin söz konusu olduğunu söyleyebiliriz. Farklı meslek alanlarında da uzmanlık eğitimlerinin verilmesi Enderun eğitiminde dikkat çeken bir husus olarak değerlendirilmelidir. Eğitimini tamamlayan öğrenciler, devlet kademelerinde görev aldıkları gibi, tarih, musiki ve edebiyat gibi farklı dallarda da ilerleyebiliyorlardı. Hatta öğretici olabilme gibi bir görev de üstleniyorlardı.

4. Enderun’un Kapatılması

Osmanlı’da devlet adamı yetiştirmek üzere yetenekli gençlerin eğitilmesi üzerine kurulan Enderun, XVI. yüzyıldan itibaren alınan yenilgiler ve toprak kayıplarının devşirme sistemi üzerinde de olumsuz etkiler yaratması üzerine insan kaynağı sağlamakta güçlüklerle karşılaşmıştır. Özellikle I. Süleyman (Kanuni) döneminden sonra Enderun’a öğrenci seçiminde gereken özenin gösterilmemesi, güçlü yerel yönetimlerin ve ailelerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Sancak beyleri, kadılar ve beylerbeyleri tarafından yapılan devşirilme işinin rüşvet ve iltimas sebebiyle olası yolsuzlukların önüne geçmek amacıyla Yeniçeri Ocağına bırakılmasıyla sistem zayıflamaya başlamıştır (Akkutay, 1984: 46-47). XVI ve XVIII. Yüzyıllar arasında devlet içinde yaşanan siyasi, askeri ve ekonomik değişimler Batı ile kurulan ilişkilerin daha da önemli hale gelmesine sebep olmuş, bu durum Enderun mektebinin eğitim programı ve yönetiminde belirgin bir değişime yol açmıştır. Yapılan ilk değişiklikler II. Mahmut döneminde görülmektedir. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, takip eden dönemlerde mektebin giderek zayıflaması, II. Abdülhamit dönemine gelindiğinde ihmallerin iyice artmasına ve önemini kaybetmesine sebep olmuştur. 1 Temmuz 1909’da yayınlanan bir kararname ile Enderun mektebi kapatılmıştır (Cihan, 2007: 35). Hasan Ali Koçer Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi adlı kitabında Osmanlı Devleti’nin gerileme ve yıkılış döneminde yaşanan olumsuzlukların mektebi de olumsuz etkilediğini, Osmanlı ordu teşkilatında devşirme usulünün kaldırıldıktan sonra Enderun Saray Mektebine İstanbul halkından devletin ileri gelenlerinin seçkin çocuklarının alınmaya başladığını, öğrenci alımında artık kabiliyetin değil iltimasın rol oynadığını belirtmiştir (Koçer, 1991: 18). Görüldüğü gibi devletin içinde bulunduğu kötü durum devşirme sitemini de olumsuz etkilemiştir. Hristiyan çocukların gelişigüzel alınmaya başlanması, rüşvet ve iltimasın yaygınlaşması, devşirme işinin yeniçeri ocağına bırakılmasıyla yeniçeri ağalarının keyfi davranışları düzen ve kanunları da bozmuştur. Devşirme sisteminde yaşanan olumsuzluklar ve Müslüman ailelerinin çocuklarına yöneliş devlet adamlarının yakınlarını Enderun’a almaya başlamasına sebep olmuştur. Bu durum odalarda yığılmalara sebep olurken odalar arası geçişlerde de sıkıntılar yaşanması sonucunu doğurmuştur.

SONUÇ

Saray içi okul olarak da adlandırılan Enderun Mektebi, örgün eğitim olarak nitelendirebileceğimiz bir anlayışla devlete yönetici yetiştiren bir okul olarak karşımıza çıkmaktadır. Enderun mektebi sadece Türk eğitim tarihi açısından değil aynı zamanda dünya eğitim tarihi açısından da önemli bir yere sahiptir. Günümüzün eğitim anlayışı çerçevesinde hazırlanan eğitim programları içinde büyük bir öneme sahip olan “değerler eğitimi” konusu Enderun mektebinde öğrencilere kazandırılmak istenen tutum ve davranışlarla örtüşmektedir. Nitekim, Enderun’da eğitim gören öğrencilerden toplumsal kurallara uymaları, yalan söylememeleri, büyüklere karşı saygılı davranmaları, küçükleri korumaları, insanları rahatsız edici serbest hareketlerde bulunmamaları, kişisel temizliklerine önem vermeleri, yemek yeme adabına uygun hareket etmeleri gibi pek çok konuda gerekli özenin gösterilmesi öğretilmiştir.

Devletin kuruluş ve yükselme dönemlerinde liyakatin işlediği bir okul olan Enderun devletin başarısında etkili olmuştur. Ancak 17.yüzyıl itibarı ile başlayan siyasi askeri ve ekonomik bozulmalar mektebe de sirayet etmiştir. Yeterli ve yetenekli üst düzey yöneticilere günümüzde çok ihtiyaç duyulduğu gerçeğinden hareketle, üst düzey kademelerde görevlendirilecek kişilere yetenekleri doğrultusunda belirli aşamalardan geçirilerek sağlam bir eğitimin verilmesi ve yönetimle ilgili eğitim programlarının oluşturulması yararlı olacaktır yorumunda bulunabiliriz. Osmanlı İmparatorluğu siyasi varlığının son dönemlerinde dahi yetiştirdiği değerli yöneticilerin devlette bağlılıklarını ve devamlılıklarını sağlayabilmiş önemli bir tarihi mirastır. O halde günümüzde de öğrencilere iyi bir tarih eğitimi verilmesi, tarihi mirasın iyi anlaşılması önemlidir. Çalışanların kariyer aşamalarında başarıyla ilerlemeleri alacakları eğitimlerin nitelik olarak güçlü olmaları ile sağlanabilir. Enderun Mektebi gibi muazzam örneklerin iyi öğrenilmesi ve incelenmesi bu açıdan da değerlendirilmelidir.

KAYNAKÇA

Akkutay, Ü. (2014). Osmanlı Eğitim Sisteminde Enderun Mektebi, Çocuk Vakfı Yayınları, I. Türkiye Üstün Yetenekli Çocuklar Kongresi Yayın Dizisi, İstanbul.

Akyüz, Y. (1999). Türk Eğitim Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul.

Cihan A. (2007). Osmanlı’da Eğitim, 3F Yayınevi, İstanbul.

Ebertowskı J. (2006). Devşirme, Literatür Yayınları, İstanbul.

Gutek, G.L (2014). Eğitime Felsefi ve İdeolojik Yaklaşımlar, Ütopya Yayınevi, Ankara.

Güler, A. (2004). Türk Eğitim Politikalarının Tarihsel Süreci, Yeryüzü Yayınevi, Ankara.

Heper, M. (2010). Türkiye’de Devlet Geleneği, Doğu Batı Yayınları, Ankara.

Koçer, H.A. (1991). Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul.

Kodaman, B. (1991). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Türk Tarik Kurumu Basımevi, Ankara.

Tekeli, İ., İlkin, S. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve Dönüşümü, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.

Sevinç, N. (2007). Osmanlı’nın Yükselişi ve Çöküşü, Bilge Karınca Yayınları, İstanbul.

Simit, E. (2019). Kapatılış Sürecinde Enderun-ı Hümayun ve Enderun Mektebi, Vakanüvis, Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi. / International Journal of Historical Researches, Yıl/Vol. 4, Sayı/No. 1, Bahar/Spring 2019 ISSN: 2149-9535.

Unat, F.R. (1964). Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi Bir Bakış, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ankara.

ÖZET

Teşkilat yapıları ve kurumlarıyla sağlam temellere dayanan devletler, tarihte hep uzun ömürlü olmuşlardır. Tarih boyunca kurulan Türk devletlerinin her birinin de imparatorluk haline gelmesi, Türklerin teşkilatçı bir karaktere sahip olmalarının yanında devletin idari, sosyal ve iktisadi yapılarının her kesimden halkla bütünleşmesi sonucudur. Çalışmaya konu olan “Narh Sistemi” Osmanlı’da satılan malların kalitelerinin tayin edilmesi ve piyasadaki fiyatların kontrolünün yapılması amacını taşıyan bir sistemdir. Sistemin uygulanma amacı, halkın refah ve huzurunu sağlamaktır. Çalışmanın amacı, narhın ne anlama geldiği üzerinde durmak ve Osmanlı devlet teşkilatı içinde narh sisteminin uygulanmasının önemini ortaya koymaktır.

GİRİŞ

Tarihsel süreçte bakıldığında devletlerin ekonomik yapıları içinde her dönemde farklı uygulamalar olduğunu görürüz. Ekonomik uygulamaların amacı, tüketicilerin yani halkın ihtiyaçlarını karşılayabilmektir. Ürünlerin en üst düzeyde kaliteli olması, fiyatının uygun olması ve tercih edilmesi önemlidir (Karataşer,2013:102). Çoğu zaman yeni uygulamalarla mevcut olan sisteme müdahale edilir. Müdahale edilmeyi gerektiren temel sebep ise piyasalardaki koşulları kararlı hale getirmektir. Piyasalardaki fiyat denetimi ve kontrolü ile halkın zarar görmesi engellenir. Çeşitli nedenlerle fiyatların artması durumunda devletin oluşan bu olumsuz duruma son vermesi istenir ve piyasaya sunulan ürün ve hizmetlerin fiyatı devlet tarafından belirlenir (Sahillioğlu, 1967:37-40). Narh, üretilen malların kalite standartlarına ve fiyatlarına ilişkin düzenlemeler (Pamuk, 1990: 62) bir mal veya hizmet için, ilgili resmi makamların tespit ettiği fiyatlardır (Kütükoğlu, 1983: 3). Kavrama geniş anlamda bakıldığında, esnaf ve tüccara ürünlerinin belirli fiyatlara göre satılmasının gerekli olduğunun söylenmesi, dolayısıyla halkın yararına olmayacak satışların yasaklanması anlamı çıkar (Öztürk, 2002:861-863). Pakalın’ın tanımı ise, devletin esnafa ürünlerini belirli bir fiyata satmalarını emretmesi ve ürünleri bu belirlenen fiyattan aşağı veya yukarı bir fiyata satmasına izin vermemesi şeklindedir (Pakalın, 1993:654-655). Sistem daha çok ticari hayatın kontrolünü sağlamak, stokçuluk ve karaborsacılık gibi durumların yaşanmasına engel olmak amacıyla düşünülmüş bir çaredir.

Osmanlı’da Narh Sistemi ve Önemi

İslam’da da lüks tüketimden ziyade ihtiyaç doğrultusunda yapılan bir tüketim kabul görür. İhtiyaç dışında da mal ve kazançlar zekâta tabi tutulur. Zekâtın hem ekonomik hayat içinde hem de sosyal hayatta önemli bir yeri vardır. Dolayısıyla İslam ekonomisinde toplumsal dayanışmayı da esas alan bir anlayış hakimdir. İhtiyaçlar doğrultusunda yapılan her türlü üretim İslam ekonomisi içinde hayat bulur.

İslam alimleri narhla ilgili olarak farklı görüşlere sahiplerdir. Kimi için uygunken kimi için de karaborsayı teşvik edici bir uygulama olarak değerlendirilir. Narh uygulamasına İslam’ın ilk dönemlerinde ihtiyaç duyulmamıştır. İslam devletlerinin ekonomik yapılarına bakıldığında daha çok serbest piyasanın uygulandığı görülür. Alışverişin karşılıklı olarak rızaya dayanması da fiyatlara müdahaleyi gerektirmemiştir (Sahillioğlu, 1967: 37-40).

Narh sistemi, Osmanlı Devleti’nde hem üreticinin hem de tüketicinin korunmasını esas almıştır. Sistemin öncelikli amacı da halkın mutluluğu ve refahının sağlanmasıdır. Belirlenen amaca ulaşılması için devletin ekonomik anlamda üstlendiği en önemli görev, üretim aşamasından başlayarak tüketim aşamasına gelinceye değin piyasadaki tüm kontrolü sağlamaktır.

Üretimin esaslarının belirlenmesinde, karaborsanın, hilenin, kaçakçılığın önlenmesinde, kefil olma durumlarında ve güvenli ulaşımın sağlanmasın gibi konularda hem tüketicinin hem üreticinin korunması için alınan önlemler bu sistem içinde değerlendirilmiştir (Öztürk, 2002: 850-60; Gökmen, 2013: 62-63)

Uygulama, arz ve talep şartları dikkate alınarak fiyat kontrolünü ve fiyatların belirlenmesini sağlamıştır (Öztürk, 2002: 853). Sistemin denetim aşamasında padişahlar başta olmak üzere sadrazamların da rolleri vardı. Sistemin uygulamalarına aykırı hareket edenler için çeşitli cezai uygulamalar da mevcuttur (Barkan, 1942: 326; Köktaş, 2016: 229). Uygulama ile çok yakından ilgilenen Osmanlı padişahları bu konuda bazı hükümlerde çıkarmışlardır (Başer, 2009:1). Sadrazamların da sistemin uygulanma aşamalarında roller üstlenmesi Osmanlı’da narhın ne denli önemli olduğunu göstermektedir. Sadrazamlar esnafları denetler ve fiyat konusunda belirlenen standartlara uymayanları da cezalandırırdı (Kütükoğlu, 2006: 390).  Osmanlı’da ağırlıklı olarak rekabet ortamının olmadığı tekelci piyasalara müdahale edilmiştir. Müdahalenin amacı her zaman tüketiciyi korumak olmuştur. Bu durumun en temel nedeni de farklı alanlardaki piyasalarda farklı rekabet ortamlarının olması, eksik rekabet piyasalarında fiyatların halkın aleyhine yükselmesidir (Sahillioğlu, 1967: 37; Öztürk, 2002: 862). Osmanlı’nın narh uygulamasındaki nedenler şöyle sıralanabilir;

1. Serbest piyasa ortamı oluşturmak,
2. Üretici ve tüketiciyi korumak,
3. Halkı bir takım enflasyonist ve mali baskılara karşı korumak,
4. Yaşam standartlarını arttırmak,
5. Alım gücünü artırmak,
6. Üretimi çoğaltarak ekonomiyi canlandırmak,
7. Karaborsayı önlemek,
8. Ticaret ahlâkına uygun bir rekabet ortamı sağlamak (Öztürk, 2002, 867-868).

Bu noktadan hareketle, Osmanlılarda narh sistemin uygulanmasında özellikle halkın çıkarlarının gözetildiği söylenebilir. Halkın refah ve mutluluğu için önemli bir sistem olarak görülen bu uygulama XIX. yüzyılın ortalarına gelinceye değin devam etmiştir. Dönemin ekonomik koşulları düşünüldüğünde sistemin uygulandığı zamanlarda toplumun ekonomik anlamda çıkarlarını gözeten bir uygulama olduğunu da söyleyebiliriz. Yüzyılın sonlarına gelindiğinde devletin içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik bozulmalar fiyatların çok yükselmesine sebep olmuştur. Yaşanan bu olumsuz durumun engellenmesi amacıyla narhların sıklıkla değiştirilmesi ve uygulamada farklılıklar yaşanması hem tüketiciyi hem de esnafı zor duruma düşürmüştür.

Narhın Gerekli Olduğu Haller

Osmanlı’da ekonomik faaliyetlerin temel amacı halkın yani tüketicilerin ihtiyaçlarının en iyi şekilde giderilmesidir. Fiyatların uygun olması ve ürün kalitesinin yüksekliği önem verilen konulardı. Bu durum ürünlere yönelik talepleri de artırıcı bir faktördü (Karataşer, 2013:102). Halkın refahının sağlanması için haksızlıkların ve kötülüklerin yaşanmaması için narhların belirlenmesinde öncelikle adalet kavramına büyük önem verilmiştir (Öztürk,2002:850-861). Narh uygulamasında üzerinde durulan tek nokta malların halka belirlenen fiyatlarda satılması değildir. Aynı zamanda malların kalitesinin de yüksek olması özellikle üzerinde durulan bir konudur. Örneğin belirlenen fiyata uyup da gramajı düşük ekmek yapanlar veya ekmeği tam pişirmeyenler de affedilmezdi.

Narh sisteminin uygulanmasında iki temel esas alınmıştır. Bu esaslar olağan ve olağanüstü durumlar olarak belirlenmiştir. Olağan narhlara ekonomik faaliyetlerin artmaya başladığı dönemlerde ihtiyaç duyulurken, olağanüstü narhlara daha çok siyasi, ekonomik ve idari nedenler ortaya çıktığında ihtiyaç duyulmuştur. Olağan narh uygulamalarına ayrıca Ramazan ayında da rastlanmaktadır. Özellikle bu aya özgü olarak fiyat belirlemeleri yapılmış ve duyurulmuştur.

Temel gıda maddelerinin satışları belirlenen fiyatlara göre yapılmış, sebze ve meyve fiyatlarında da mevsimlere göre ayarlamalara gidilmiştir. Sera ürünlerinin bulunmadığı zamanlarda ilk ve son turfanda ile sebzenin bol olduğu mevsimlerde fiyatlar farklılık göstereceği için ilkbahar ve sonbaharda her gün yeni narh tespitine gidilmiştir (Kütükoğlu, 2006: 390). Mevsimlik gelişen durumlarda örneğin yağışın olmaması veya fazla olması gibi durumlarda ürünlerin kalite oranlarında meydana gelebilecek olası durumlara karşı azalan ürün stokları tüketici üzerinde belirli bir baskı oluşturabiliyordu. Tersi bir durumun da yaşanabileceği hallerde narh uygulamalarında değişikliklere gidilmiştir (Aydüz,1990:72-73). Mevsimsel durumların dışında esnafın herhangi bir nedenle narhın değişikliğine dair yaptıkları başvurular neticesinde de fiyat ayarlamasına gidilmiş, öncelikle bu isteğin nedeni araştırılmış, ortada haklı bir durum varsa narh yükseltilmiş veya istek reddedilmiştir.

Olağanüstü durumlardan sayılan sefer zamanlarında üreticilerin de sefere gitme durumlarına karşı piyasaya sürülen mallarda azalma olacağından fiyat artışları yaşanıyor bu durum narhın yenilenmesini gerekli kılmıştır (Kütükoğlu, 2006: 390). Buna benzer durumlar doğal afetlerin yaşandığı dönemlerde de görülmekteydi. Örneğin kış mevsiminin çok şiddetli geçmesi, olağandan fazla yağış olması gibi durumlarda ulaşımın aksaması stokların azalmasına neden olacağından narhlar yeniden düzenleniyordu. Savaş gibi olağanüstü durumların yaşanması da narhların yeniden düzenlenmesinde etkili unsurlardandı. Bu durumda üretim yapan kişilerin de savaşa katılmaları üretimde düşmelere sebep oluyor, narhların tekrar gözden geçirilmesi zorunluluğu ortaya çıkıyordu (Tabakoğlu, 2005:156-158). Piyasanın devlet tarafından kontrol edilemediği durumlarda askerliğe uygun olmayan kişilerin resmi olmayan yollarla servetlerini artırmalarının önüne geçmek için sefere veya savaşa gidecekler tüm mallarını satmak zorunda kalabiliyorlardı. Bu durum malların satışının düşük fiyatlarla yapılması gibi olumsuz bir durum yaratıyordu. Bu tarz olumsuzlukların yaşanmaması Müslüman askerlerin zor durumda kalmamaları için padişahlar, sadrazamlar, hakimler narh konusu ile yakından ilgilenmişlerdir. Sadrazamların piyasaları kontrol etmesi başlıca görevlerinden kabul edilirdi. Bu görevi yerine getirirken yanlarına kadıyı ve yeniçeri ağasını da aldıkları görülmektedir. Para ayarının bozulması, vergi oranlarının artırılması, yeni vergilerin konması gibi etmenler de yine narhların yeniden düzenlenmesini gerekli kılan durumlar olarak karşımıza çıkmaktadır.

SONUÇ

Narh uygulamasına Osmanlı’da çok önem verilmiştir. Narhların kontrolünden sadece padişahlar değil sadrazamlar da sorumlu tutulmuştur. Piyasa fiyatları bu uygulamayla sürekli kontrol altında tutulmaya çalışılmıştır. Amaç halkın refahını ve mutluluğunu sağlamak olmuştur. Uygulama zaman içerisinde günün değişen ekonomik ve siyasi koşullarına uygun olması için çeşitli değişiklikler de geçirmiştir. XIX. yüzyılın sonlarına doğru kaldırılmış olsa da temel gıda ürünlerinde uygulamaya devam edilmektedir. Günümüz ekonomik uygulamalarında da doğrudan fiyatların artırılması yoluna gitmek yerine yerli üreticiyi korumak ve piyasalardaki haksız rekabetin önüne geçmek temel prensip olarak benimsenmelidir.

KAYNAKÇA

Aydüz, D. (1990). İslâm Hukukunda Narh, Yeni Ümit Dergisi, Sayı 14, İzmir.

Barkan, Ö. L. (1942). XV. Asrın Sonunda Bazı Büyük Şehirlerde Eşya ve Yiyecek Fiyatlarının Tesbit ve Teftişi Hususlarını Tanzim Eden Kanunlar, Türk Tarih Vesikaları 1(5).

Başer, G. (2009). Osmanlılarda üretim – tüketim ilişkilerinde adaletin devlet eliyle tanzimi “narh uygulaması” yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Konya.

Gökmen, E. (2013). Narh Kayıtlarına Göre XVII. Yüzyıl Başlarında Manisa’da Tüketilen Gıda Maddeleri, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 11, Sayı 3, Manisa.

Karateşer, B. (2013).  Birinci Dünya Savaşı ve Mütareke Döneminde İstanbul’un İaşesi, Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, Kahramanmaraş.

Köktaş, A. M. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nda Piyasa Düzenlemeleri: 1500-1700, İstanbul Kadı Sicillerinde Narh Uygulamaları, Niğde Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(2), Niğde.

Kütükoğlu, M. S. (2006). Narh, DVİA, Cilt 32, İstanbul.

Öztürk, T. (2002). Osmanlılarda Narh Sistemi, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara.

Öztürk, M. (2002). Osmanlı Dönemi Fiyat Politikaları ve Fiyatların Tahlili, Türkler, Cilt X. Ankara

Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul.

Sahillioğlu, H. (1967). Osmanlılarda Narh Müessesesi ve 1525 Yılı Sonunda İstanbul’da Fiyatlar, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, Sayı 1, İstanbul.

Tabakoğlu, A. (2005). Osmanlı Ekonomisinde Narh Uygulaması, İstanbul.