Fransız ve Sanayi devrimleri ile birlikte artan milliyetçilik imparatorluk çağının kapanmakta olduğunu göstermekteydi. Afrika, Asya ve Avrupa gibi üç coğrafyada oldukça geniş bir alanda birbirinden farklı hem etnik hem de dini birçok unsuru içinde barındıran Osmanlı İmparatorluğu da bu akımdan nasibini almıştı. Ana yönetimden ayrılıklar başlamış: özellikle Avrupa kökenli toplumlar ilk ayaklanmaları çıkarmış ve Osmanlı yönetimine ciddi zararlar vererek bağımsızlıklarını bir bir ilan etmişlerdi. Diğer taraftan aynı dini duyguların paylaşıldığı Ortadoğu coğrafyasında bulunan milletler, 19. yy ve I. Dünya Savaşı sonrasında bölgeye giren uluslararası aktörlerin çizdiği haritalarda kendilerine yer bulmuşlardı. Self-determinasyon ilkesi doğrultusunda her millet kendi kaderini çizme arzusunu milliyetçilik duygularıyla harmanlamış ve ona göre eylemlerde bulunmuştu.

Elbette kabilecilik anlayışı çerçevesinde şekillenen Ortadoğu’da, özgürlüklerini kurulan ulus-devletlere teslim etmiş olsalar da kemikleşmiş yönetimlerde refah ve sosyal adaletten uzak, sadece içeride değil diğer devletlerle de sürekli sorun ve çatışmalar yaşama gerçeği demokratik sürecin olgunlaşmadığını ve bilinç olarak yerleşmediğini göstermektedir. Özellikle Arap Baharı ile tüm bu coğrafyayı saran, yönetimden memnun olmayan kitlelerin kolektif bir yapıya bürünerek nasıl bir akım ortaya çıkardığını geçtiğimiz son on yılda küresel gözler olarak da gördük. Rejimsel sıkıntılar, ülkelerin yönetimlerinde darbeleri ve halkların daha önceki yönetimlerin tasarruflarından daha kötü şartlarda yaşadıklarını da dünya kamuoyuna şahitlik ettirdi. Savaşın geride bıraktığı yurtlarından edilerek mülteci konumuna düşmüş milyonlarca sivil; bir o kadar da hayatları, özgürlükleri, umutları kayıp gidenler. 

Suriye de bu bahardan nasibini alanlar arasına girmiştir. Esed yönetiminden memnun olmayan muhalif gruplar ve bu grupları çevreleyen daha yaşanabilir bir hayat arzusu bir yandan arayışları arttırmış diğer taraftan ise bu arayış sonucu ortaya bir çatışma alanı yaratmıştır. Tıpkı Irak’ta da olduğu gibi bölgede terörize olmuş gruplar kendilerine hakimiyet alanları çizmiştir. Suriye’nin kuzeyinde kurulmuş ve bölgede konuşlanmış terör örgütü PYD/YPG’nin, Irak’ta olduğu gibi bölgesel bir yönetim kurarak konfedarelizm arzusu karşında Türkiye, hem sınır komşusu olması hem de bu yapılanmanın PKK ile bağlantısı ve birlikte gerçekleştirdikleri eylemler bakımdan konuya müdahil oldu ve yapılan görüşmeler neticesinde milyonlarca mülteciye kapılarını açtı. Mamafih kendi milli birlik ve beraberliği ile vatanın bölünmezliğini 40 yıldır tehdit eden bir terör örgütüne karşı olarak yorumlamak gerekiyor. Jean Bodin’in egemenlik kavramı üzerinde yola çıkılacak olursak Türkiye’nin ne ilk ne de son sınır ötesi harekâtı olacaktır bu. Egemenlik mutlaktır, parçalanamaz. Bu bağlamda Birleşmiş Milletler Antlaşması gereğince 51. Madde’yi uygulama zorunluluğu içerisindedir. 26 Haziran 1945 tarihinde San Francisco’da imzalanmış ve 110. maddeye uygun olarak 24 Ekim 1945’de yürürlüğe girmiştir. Türkiye Antlaşmayı Milletlerarası Adalet Divanı Statüsü ile birlikte 15 Ağustos 1945’te onaylanmıştır. 4801 Sayılı Onay Kanunu 24 Ağustos 1945 gün ve 6902 Sayılı Resmi Gazete’de yayınlaşmıştır[1]. Özellikle “Barışın Tehdidi, Bozulması ve Saldırı Eylemi Durumunda Alınacak Önlemler” başlıklı VII. Bölüm’de dile getirilmiş ve taraflarca kabul edilmiştir[2]. 11 Eylül saldırısı sonrasında ABD bu hakkı Afganistan’da ve Irak’ta kullanarak yakın tarihe ışık tutuyor. Bilanço milyonlarca ölüm, yurtlarından edilmiş ve zor şartlar altında yaşamak durumunda kalan diğer milyonlar ve tabii ki dünyanın gelişmesinde kullanılabilecek ama kurşun olarak harcanan ekonomiler: savaşın geride bıraktığı viran şehirler… Bu bağlamda Türkiye’nin hukuki dayanağı, Suriye’de konuşlanmış terör örgütleri PKK/PYD/YPG/İŞİD/DAEŞ gerçeğinin sunduğu argümanlar ve eylemlerle meşrulaşmış oluyor. Kısacası “Suriye çölleri ile Paris, Londra, Pekin, Berlin, New York, Tokyo ve diğer dünya şehirlerinin güvenliği birbirine bağlanırken; bölgesel ve küresel dinamikler yeniden hareketlenmiş vaziyetteler.[3]”

Türkiye’nin endişeleri bölgede bulunan ulus-devletlerin toprak bütünlüğüne karşı tehditler değil sadece. Bir diğer etken, iç siyasette hükümeti zor durumunda bırakan mülteci sorunu ve halkın zaten bunalımda olan ekonomide ferahlık için bu sorundan kurtulmak istemesi. Türkiye, Suriye’ye başlattığı bu operasyonlar çerçevesinde maddi-manevi kayıplar verecektir elbette. Bunu minimize etmek için elinden geleni de yapacaktır. Suriyeli mülteciler konusu içeride oldukça büyük baskı oluşturacaktır, sonuçta yıllardır bu gerçeği yaşayan Türkiye vatandaşlarının büyük bir çoğunluğu bu nüfusu hele de böylesi bir operasyon varken istemiyor. İşin insani boyutu ayrı; ancak “vatan, millet, Sakarya” anlayışı çerçevesinde birleşen ve kanının son damlasına kadar savaşan bir milletin ne kadar daha göz yumacağı soru işareti. Bir başka deyişle Türkiye, ülke içerisinde dört bir köşeye dağılmış Suriyeli mültecilerin bir an evvel güvenli bir şekilde kendi vatanlarına dönmesini istemektedir.  Barış Pınarı Harekatını kınayan ülkelerin mülteciler hakkındaki çözümü Türkiye sınırları içerisinde. Bu da demografik yıkımın habercisi. Kınayan ülkelerin çözüm üretmekten ziyade sorunları Türkiye’de kalıcı hale getirmeye çalışmaları asli sorun. Mültecilerin güvenli bölgelere sevki bu bağlamda zaruridir.

Devletler; kendi halkına ve vatanın bütünlüğüne, yani toplumsal yarara aykırı düşen hiçbir sorunu bünyesinde barındırmak istemez. En güzel örneği ise Suriyeli mülteciler konusunda kendi ülkelerinin yararına ters düşeceğine inandığı için birçok Avrupalı devlet ya belli sayılarda ve nitelikte olanları aldı ya da tamamen kapılarını mültecilere kapattı. Diğer taraftan terörizm engellenemez, bir yerden muhakkak patlak verir. Daha öncesinde Enosis, Asala, Pkk, Ypg, İşid, Daeş derken farklı bir isimle ama aynı gayeyle saldıracak, şeklini koruyacaktır. İnsan, Adem’in yasak olanı yapması ile cennetten kovulmuş; Habil ile Kabil’in kardeş kardeşi öldürmesiyle bugünlere gelmiştir. Tarih, savaşlar tarihidir kanla yazılan. Yani insan kötüdür doğası gereği. Başkasının olanı sahiplenmek ister; mücadeleye girer, savaşır ve sonucunda karşısındaki engelleri yok eder. Realist açıdan bakıldığında paylaşmak, kendi çıkarları doğrultusunda vardır. Kazanacağı ata oynar, kazan—kazan ilkesine göre hareket eder. ABD ile Türkiye arasında yaşanan diyaloglar, sanal gönderme ve mektup sonucunda 13 maddelik bir antlaşma[4] kamuoyuna duyurularak 120 saatlik ateşkes durumuna girildi. Böylece her iki ülke birbirlerini anlayarak insani çerçeve doğrultusunda hareket edecek; güvenli bölge terörden arındırılacak, güvenli bölgede TSK’nın kontrolünde olacak ve YPG bu süre zarfında çekildiğinde “Barış Pınarı” durdurulacak… 13 maddelik bu anlaşma da kazan—kazan ilişkisidir. Türkiye ve ABD çıkarları ekseninde ortak bir paydada buluşmuştur.

Madalyonun diğer yüzü ise, Türkiye farklı amaçlar doğrultusunda hareket ederken Rusya için Suriye’deki rejimi ayakta tutmaktan ziyade tarihsel süreçte sıcak denizler politikası ve neticesinde Doğu Akdeniz’deki askeri varlığını korumak ve genişletmek olarak görmek yanlış olmayacaktır. Ayrıca askeri varlıkla birlikte ekonomik ve çağımızın olmazlarından enerji paylaşımı ile dağıtımında da söz sahibi olmak istemektedir. Ancak Rusya, Şam yönetiminin düşmesi durumunda bu nüfuzunu kaybedeceğini düşünmüş olsa gerek ABD ile diğer Batılı ülkelerin tepkisiz kalması ile bölgedeki askeri varlığını arttırmış ve olaya müdahil olmuştur. Rusya, ABD’nin aksine bölgesel yönetimler ya da terör örgütleri yerine bölgedeki köklü ülkeler ile işbirliği yoluna gitmeyi seçmesi çözüm süreci açısından önemli bir nokta. Ortaya çıkan sonuç “temelde izlediği Avrasyacılık jeopolitik teorisinde hedef gösterildiği gibi dünyanın birçok bölgesinde ABD’nin temsil ettiği Atlantikçi(NATO ülkeleri, Batı dünyası) blokla mücadele ederek bu bloku saf dışı bırakma, tek kutuplu dünya söylemine son vererek kendisinin de dünyanın en önemli güçlerinden biri olduğu bir sistemi getirme derdinde olan Rusya, bugün Orta Doğu’daki en önemli aktörlerden biridir.[5]” Suriye’deki iç savaş ile birlikte Rusya, bölgede daha etkin olacak şekilde askeri üsler elde etmiştir. Suriye’nin 1946’da Fransa sömürgeliğinden çıkarak bağımsızlığını ilan etmesi sonrasında bölgede denge politikası izlemek adına, daha önceden kavgalı olduğu batı liberal anlayışa karşı Sovyet bloğunda kendine yer edinmiştir. Bu bakımdan Rusya-Suriye ilişkileri perspektifi karşılıklı kazanımlar eşliğinde devam etmiş, ediyor ve edecektir.

Türkiye, haklı sebepler ile Suriye’ye Barış Pınarı Harekatını düzenlemektedir. BM Antlaşması’nın 51. Maddesi ülkelerin kendini savunma hakkını saklı tutmaktadır. Elbette bu antlaşma, küresel düzenin korunmasını insancıl yollara sevk etmek istese de devletler için terörizm konusu kırmızı çizgisidir. 11 Eylül saldırıları sonrası ABD, sınır komşusu olmamasına rağmen Afganistan’a ve Irak’a ya da İsrail’in 1966-1969’da Ürdün’e ve 1969-1970’te Lübnan’a askeri müdahaleleri 51. Madde sunularak gerçekleştirilmiştir. Türkiye’nin bu harekatı düzenlemesi ve 51. Madde’yi öne sürmesinin haklı sebepleri açıktır. 40 yılı aşkın süredir PKK terör örgütü ile içeride ve sınırlarının dışında mücadele vermekte iken PYD/YPG’nin Suriye’de yapılanarak Suriye iç savaşının patlak vermesiyle birlikte örgütün faaliyetleri ve ideolojik düşünceleri Türkiye’nin Misak-ı Milli’sine tehdit oluşturmaktadır. Kısacası Türkiye için bu tehdidin ortadan kaldırılması ya da en azından etki alanlarının daraltılması gerekmektedir. 

Dipnotlar

[1] Birleşmiş Milletler Antlaşması, 24.08.1945, 6092 Sayılı Resmi Gazete

[2] Madde – 51: İşbu Antlaşmanın hiçbir hükmü, Birleşmiş Milletler Üyelerinden birinin silahlı bir saldırmaya hedef olması halinde, Güvenlik Meclisi milletlerarası barış ve güvenliğin muhafazası için lüzumlu tedbirleri alıncaya kadar, tabii olan münferit veya müşterek meşru müdafaa hakkına halel getirmez. Bu meşru müdafaa hakkını kullanarak Üyelerin aldığı terbirler derhal Güvenlik Meclisine bildirir ve Meclisin, işbu Antlaşmaya dayanarak milletlerarası barış ve güvenliğin muhafaza veya iadesi için lüzumlu göreceği şekilde her an hareket etmek yetki ve ödevine hiçbir veçhile tesir etmez.

[3] Bağımsızlıktan Arap Baharı’na Suriye: İç ve Dış Politika, Mehmet Akif OKUR-Nuri SALIK, Nobel 1. Basım, 2016.

[4]   A. Türkiye ve ABD, iki yakın NATO üyesi olarak bu ilişkilerini teyid eder. ABD, Türkiye’nin güney sınırına dair meşru güvenlik kaygılarını anlar.

B. Türkiye ve ABD, kuzeydoğu Suriye başta olmak üzere sahadaki gelişmelerin, ortak çıkarlar temelinde daha yakın eşgüdüm gerektirdiğini kabul eder.

C. Türkiye ve ABD “hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için” anlayışıyla, NATO topraklarını ve halklarını tüm tehditlere karşı koruma taahhütlerini muhafaza eder.

Ç. Her iki ülke, insan hayatı, insan hakları ile dini ve etnik toplulukların korunmasına yönelik taahhütlerini yineler.

D.Türkiye ve ABD, Suriye’nin kuzeydoğusunda DEAŞ’la mücadele faaliyetlerinin devamında kararlıdır. Bu, önceden DEAŞ kontrolünde olan alanlarda yaşayıp yerinden edilen şahıslar ile alıkoyma merkezleri hususlarında uygun şekilde gerçekleştirilecek eşgüdümü de içerir.

E. Türkiye ve ABD, terörle mücadele harekatlarının yalnızca terör unsurları ile bu unsurlara ait barınak, sığınak, mevzi, silah, araç ve gereci hedef alması gerektiği üzerine mutabık kalır.

F. Türk tarafı Türk kuvvetleri tarafından kontrol edilen güvenli bölgedeki tüm meskun mahal (güvenli bölge) sakinlerinin dirliği ve güvenliğini sağlayacağını taahhüt eder, sivillerin ve sivil altyapının zarar görmemesi için azami dikkati göstereceğini vurgular.

G. Her iki ülke Suriye’nin siyasi birliği ile toprak bütünlüğüne ve Suriye ihtilafını Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2254 sayılı kararına uygun şekilde sonlandırmayı hedefleyen, BM öncülüğündeki siyasi sürece olan bağlılıklarını yineler.

I. Her iki taraf Türkiye’nin, YPG ağır silahlarının toplanması ve YPG tahkimatları ile tüm muharip mevzilerinin kullanılmaz hale getirilmesi dahil, milli               güvenlik kaygılarının giderilmesini teminen bir güvenli bölge kurulmasının devam eden önemi ve işlevselliğinde mutabık kalır.

İ. Güvenli bölge, evvelemirde Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kontrolünde olacak ve her iki taraf, güvenli bölgenin her veçhesiyle uygulanmasında eşgüdümü artıracaktır.

J. Türk tarafı Barış Pınarı Harekatı’na, güvenli bölgeden YPG’nin 120 saat içinde geri çekilmelerini teminen ara verecektir. Barış Pınarı Harekatı, bu geri çekilmenin tamamlanmasını müteakip durdurulacaktır.

K. Barış Pınarı Harekatı’na ara verildiğinde ABD, Blocking Property and Suspending Entry of Certain Persons Contributing to the Situation in Syria başlıklı 14 Ekim 2019 tarihli Başkanlık Kararnamesi uyarınca hayata geçirilen yaptırımlara ilavelerini getirmeme ve Kongre nezdinde uygun şekilde çalışmalar ve istişareler yürüterek Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 2254 sayılı kararı doğrultusunda Suriye’de barış ve güvenliğin teminine dönük kaydedilen ilerlemenin altını çizmek hususunda mutabık kalır. Barış Pınarı Harekatı 11. paragraf uyarınca durdurulduğunda, yukarıda bahsigeçen Başkanlık Kararnamesi uyarınca hayata geçirilen mevcut yaptırımlar kaldırılacaktır.

L. Her iki taraf bu açıklamada kaydedilen tüm hedeflerin uygulanması için birlikte çalışma taahhüdünde bulunmaktadır.

[5] Suriye’nin Jeopolitik Konumu Bağlamında Suriye-Rusya İlişkileri, Hamza AKENGİN-Ayşe YAŞAR, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Yıl: 2018/3, Sayı:32, s. 25-57

Önsöz

Hayat, oldukça karmaşık… Bir yandan insan, bu kısa oyunda figüran olmaktan öteye gidemiyor; diğer yandan ise her şeyin merkezinde sanıyor kendini. Bir çıkmaz sokak misali bu paradoksu an be an yaşıyor. Aslında mutlu olmak için yapıyor her şeyi; mutlu olmak için diğer bireylerin çıkarlarıyla çatışıyor. Hâlbuki insan olmak, sevgi ve saygı ile başlar; hoşgörüyle taçlandırılır ve sonunda toplumsal refah vücut bulur. Âdem ve Havva ile başlayan bu serüven gerçekte insanın doğasının kötülükle zehirlendiğinin kanıtıdır bir noktada. Kötülük böyle hayat bulur: sonuçta yasak olanı yapmak, bir başkaldırıştır.

Geçmişten günümüze tarihi hep savaşlardan ibaret saymaktı belki de hatamız ilkin. Kazanmayı bir onur, kaybetmeyi ise hüsran kabul etmekti. Lakin kazanan ya da kaybeden olarak ayrılmasaydık her şey daha farklı olabilirdi. Tarihi değerlendirirken sebep-sonuç ilişkilerine, taraflar arasında geçen diyaloğa bakmaktan öteye geçebilseydik keşke. Elbette bunlar önemli; ama bütünsel anlamda Yaradan’ı görmemek, O’nun emir ve yasaklarına uymamaktan dolayı sistemli ya da sistemsiz bir yok oluşa doğru gidiyoruz göremediğimiz veya görsek de görmek istemediğimiz.

Başlangıç: Aile ve Devlet

Dünya siyasi tarihini ele aldığımızda ise halkların yönetimi konusunda farklı alternatifler, birbirinden ayrı yönetim şekilleri aile ile başlamıştır aslında. Ataerkil aile yapısı da günümüz devlet anlayışının temel prensiplerini içerisinde barındırmaktadır. Bir aile; anne, baba ve çocuklardan oluşur. Baba; ailede birlik ve beraberliği sağlamak, ekonomik kalkınmayı ve refahı tahsis etmek ve ailesini koruyacak ve ailenin devamını, gelecek nesillere ulaştırmak adına atılacak adımları—yani geleceği inşa etmek için yönetim tasarrufunda bulunur. Günümüzde devletin yaptığı da gerçekte budur; olması gereken de…

Devlet halkı için—çekirdek aile örneğimizdeki aile fertleri için babanın yüklendiği görev ve ödevleri üstlenmektedir. Özellikle güvenlik ve istikrar bu konuda çok önemlidir. Bir baba, ailesine dışarıdan gelebilecek tehditlere ve saldırılara karşı koruyucu kalkan görevi üstlenmekte ve bütün olumsuzlukları bertaraf etmek üzere gereken hamleleri yapmaktadır. Şu anki mevcut devlet sistemi aileye işaret etmekte. Özü itibariyle devlet, bütün kurumları ve mekanizmalarını kullanır; kamu yararını düşünür, iç veya dış tehditlere—terörizme karşı hazırlıklı olur. Terörizm, aile yapısını bozduğu gibi devletin işlevselliğini de sekteye uğratmaktadır. Eğitim, sağlık, ekonomi vb. alanlara aktarılacak fonlar, moral ve enerji terörizm karşısında erir gider.

A. Korkudan Titreyiş

İnsanoğlu, tarihi boyunca başta bireysel daha sonra ise yapılanmanın verdiği şekliyle kolektif bir güvenlik çemberi oluşturmak adına sınırlar belirlemiştir. Bu güvenlik çemberi içerisindeki insan, dışarıdan gelebilecek tehditlere karşı kendisini doğal olarak daha çok güvende hissetmiştir. Önceleri doğaya karşı bir savaşım veren birey, zamanla diğer insanları ve onların eylemlerini kendisine tehdit olarak algılamış ve buna göre hareket ederek kırmızı çizgilerini çizmiştir. Kurumsallaşma, diğer bir ifade ile devletleşme hareketleri içerisinde yaprak misali savrulurken birey, kolektif bu çatı altında ortak duygular ve amaçlar taşıyan diğer insanlarla bu güvenlik çemberini koyultmuş, genişletmiştir. Fakat günümüzde küreselleşmenin sonucu olarak bireyin kırmızı çizgilerini dahi ortadan kaldırabilecek seviyeye gelmiştir. Çünkü tehdidin nereden, nasıl, ne zaman ve kim tarafından geleceği muğlâklaşmıştır. Bu durum günümüz insanını, kimseye güvenmeyen, “ben” kimlikli birer bireyler haline sokmuştur. Korkudan titreyiş ise en büyük güvenlik sorununu teşkil etmekte ve terörizmin pençesinde insanlar nasıl yaşayacağını algılamaktan aciz kalmaktadır. Terörizmin de istediği bu değil midir zaten?

B. Terörizmin Doğası

Türkiye coğrafyası, dünyada bulunan ender bölgelerden sadece bir tanesi ve jeopolitik bir öneme sahip. Tarihin şekillenmesi ile beraber bu coğrafyada sayısız medeniyetler kurulmuş, sayısız savaşlar yapılmış, sayısız el değiştirmeler yaşanmış… Medeniyetler çatışmasının ortasında kalmıştır hep. Birçok dinsel öğretiyi de bünyesinde barındırmıştır bu bağlamda.

Lakin “terörizm insanoğlunun ilk varoluşundan; Hz. Âdem’in oğullarından Kabil’in, kardeşi Habil’i öldürmesinden bu yana çeşitli şekillerde var olmuştur. Tarihsel kökenleri çok eskiye dayanan terörizm, adaletin sağlanmasında takip edilecek bir yol olarak tanımlanmıştır.  Romalıların genellikle zorbaları öldürenleri alkışladığı ifade edilir. Çiçero ayrıca İmparatoru öldüren suikastçıların tüm suçlarından aklanması ve af yasası çıkarılması talebinde bulunmuştur. Yine Seneca’nın “Bir müstebidin[1] kanından fazla hiçbir kan Tanrı’nın hoşuna gitmez” sözünü söylediği iddia edilmektedir. Ayrıca “Hükümdarın görevi adaleti tahsis etmektedir, aksini yapıyorsa öldürülmelidir” fikri kendisine geniş bir taban bulmuş ve Schiller’in “Hayır, istibdadın da bir sınırı vardır ve son çare olarak başka bir şey işi halletmiyorsa insanın kılıcı vardır” sözü zorbalığa karşı şiddete başvuranların referansı olmuştur. İmparatorun Brütüs tarafından öldürülmesi, I. Dünya Savaşı’nı başlatan sebep olarak gösterilen Avusturya Arşidükü’ Veliaht Ferdinand’ın bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi olayları da tarihte zorbalığa ve/veya mevcut yönetime karşı şiddet kullanmanın (günümüzde bu tür olaylar terörizm olarak ifade edilmekte) somut örnekleri olarak karşımıza çıkmaktadırlar. Platon ve Aristo, baskıcı yönetimleri bir sapma, sapıklık ve en sonunda en kötü hükümet şekli olarak tanımlamışlardır. Bu yüzden eski Yunanda zorbaları öldürenler milli kahramanlar olarak kabul görmüşlerdir”.[2] Tarihsel açıdan bakıldığında değerlendirilmesi gereken önemli bir diğer konu da, XІ. Yüzyılda İran’da faaliyet gösteren Haşhaşi militanlarıdır. Şii mezhebine mensup olup, gerçek İslam’ı yozlaştırdıkları gerekçesiyle suçlu buldukları Müslüman devlet yöneticileri ve liderlerine yönelik suikast düzenlemişlerdir. Haşhaşiler eylem coğrafyası olarak İran, Mısır ve Suriye’de faaliyet göstermişlerdir. Aynı zamanda İslam’a karşı saldırı ve işgal faaliyeti ile suçladıkları Hristiyan yöneticilere de saldırıda bulunmuşlardır. Kudüs Kral’ı Conrad de Manferrat’ı suikastla öldürmüşlerdir. Örgüt ilk olarak İran’da üslenmiş sonraları ise Suriye’ye de yayılmıştır. Örgüt’ün kurucusu siyasal terörü ilk olarak kurumsallaştıran kişi olan, Şeyh El Cebel olarak ta bilinen Hasan Sabbah[3] (1049-1134)’tır. İngilizce’deki “assasin” kelimesi de buradan gelmektedir. Assasin kelimesi Arapça kökenli olup “haşhaş yiyicisi” ya da “haşhaş bağımlısı” anlamına gelmektedir. Hasan Sabbah’ın gizli ve sahte bir cennet kurduğu ve militanlarına eğer söylediği kişileri öldürürse burada ebedi kalabileceklerini söylediği ve böylece kendisine tam bağımlı fedailer edindiği bilinmektedir.

Bu etimolojik ve tarihsel süreçlerin ardından geniş tanımıyla terörizm; “Savaş ve   diplomasi ile kazanılmayan sonuçları elde etmek, korkutmak ve itaat ettirmek için bir teoriye, felsefeye  ve ideolojiye  dayanılarak  siyasi  maksatlarla, iradi olarak  terör ve şiddetin  sistemli ve  hesaplı bir şekilde kullanılmasıdır”.[4] Dar anlamda bakıldığında, International Encylopedia of Social Sciences’de; “önceden belirlenmiş hedefleri elde etmek için şiddet kullanan, şiddete başvuran bir grubun veya partinin kullandığı metod”, Meydan Larousse’da; “ihtilalci grupların giriştiği şiddet eylemlerinin tümü, tedhişçilik, bir hükümet tarafından uygulanan şiddet rejimi”, Ana Britannica’da; “siyasal bir hedefe ulaşmak amacıyla devlete, halka ya da bireylere karşı sistemli şiddet eylemlerine başvurma” şeklinde tanımlandığı görülmektedir. Ceza Hukukçusu Ordinaryüs Prof. Dr. Sulhi DÖNMEZER göre ise “…şiddetin, sosyal, ulusal, ırki, dinsel, fesat çıkarıcı ve diğer maksatlarla ve sosyal sınıflar arasında çatışma ve savaşı tahrik etmek üzere planlı ve hukuk dışı olarak kullanılması…” şeklinde bir tanım vermiştir. Bir önceki bölümde de vurgulandığı üzere terörizm kavramını “şiddet”ten ya da terörizmin eylemleşmiş hali olan “terör”den uzak düşünmek imkânsızdır literatürde. Bu bağlamda terörizmi anlatırken terör ve şiddet tanımlarına yer vermemiz normal karşılanmalıdır. Terör ise; cebir ve şiddet kullanarak; baskı, korkutma, yıldırma, sindirme veya tehdit yöntemlerinden biriyle, Anayasada belirtilen Cumhuriyetin niteliklerini, siyasî, hukukî, sosyal, laik, ekonomik düzeni değiştirmek, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak, Türk Devletinin ve Cumhuriyetin varlığını tehlikeye düşürmek, Devlet otoritesini zaafa uğratmak veya yıkmak veya ele geçirmek, temel hak ve hürriyetleri yok etmek, Devletin iç ve dış güvenliğini, kamu düzenini veya genel sağlığı bozmak amacıyla bir örgüte mensup kişi veya kişiler tarafından girişilecek her türlü suç teşkil eden eylemlerdir.[5] Kısacası terör, Terörizm kavramının eyleme dönüşmüş şeklidir. “…eylemler bütünüdür.” formatındaki tanım da, terörizm olgusunu terör olayından ayıran faktör olacaktır. Bütün bunlarla beraber terörizm; rastgele seçilmiş ya da sembolik değeri olan kurbanların, şiddetin aracı olarak seçildikleri bir savaş yöntemidir. Bu araçsal kurbanların kurbanlaştırılması, mensup oldukları grup ya da sınıf içerisindeki yerlerine bağlıdır. Böylece, söz konusu grup ya da sınıfa mensup diğer bireyler de, kronik bir terör korkusunun içine itilmiş olurlar. [6]

Terörizm tanımlamalarındaki ortak özellikler Prof. Dr. Mesut H. CAŞIN [7] tarafından şu şekilde sıralanmaktadır:

• Şiddet olaylarının bulunması,
•  Siyasi bir motifin bulunması,
• Terör ve korkunun organize olarak toplumu ve devleti hedef alması,
• Halkta güvensizlik ve öngörüsüzlük,
• Sembolik hedeflerin kullanılması,
•  İnsanlıktan uzak ve acımasız metotlar uygulaması,
•  Halkta çaresizlik duygusu yaymak,
•  Halkın dikkatini çekmek ve reklam yapmak, bunu şiddet stratejisinin bir parçası olarak kullanması,
•  Gizli planlama ve eylemlerin uygulanması,
•  Grup ya da topluca eylemlerde bulunması,
• Gelişmiş silahların mümkün olduğunca kullanılması.[8]

Bütün bu ortak özelliklerin nihayetinde terörizm; ekonomik, kültürel, sosyal, teknolojik gelişmelerin önündeki en büyük tehdit olarak karşımıza çıkmaktadır. Öyle ki PKK’nın ilk olarak Eruh’ta başlattığı ve halen günümüzde de devam eden fiilleri, 40 yılı aşkın geçmişiyle Türkiye’nin her türlü gelişmesinin önüne engel teşkil etmiştir. Maddi bazda, 300 milyar dolar kadar büyük miktardaki para gelişmeye ayrılabilecekken terörle mücadeleye aktarılmıştır. Bu da, terörizme harcanan para karşısında ilerlemenin önüne ne denli büyük çapta engel teşkil ettiğini gözler önüne seriyor.

C. Şiddet Tarihi

Diğer taraftan şiddeti tanımlamadan önce, “insanlık tarihi aynı zaman da şiddetin tarihidir” önermesinin son derece doğru olduğunu söyleyebiliriz. Ama bugünün dünden bir farkı var: Şiddet artık kitle iletişim araçları vasıtasıyla herkese, her haneye servis edilmekte, bu da şiddetin meşrulaşmasını ve yaygınlaşmasını sağlamakta; şiddetin kanıksanmasına yol açmaktadır.[9]  Küreselleşme sonucunda, şiddetin kitlesel etki göstermesi artık olağan bir durumdur. Şiddet, güç ve baskı uygulayarak insanların bedensel veya ruhsal açıdan zarar görmesine neden olan bireysel veya toplu hareketlerin tümüdür. Önüne birçok sıfat alabilen bu nosyonun tam bir tanımını yapmak çok kolay değildir Daha geniş anlamda şiddet, sözel ve psikolojik tacizi de içeren fiziksel şiddetin yanı sıra kabadayılık, bedenini kullanarak birine bilerek rahatsızlık veya fiziki olarak zarar vermek de bu kavram içinde yer almaktadır  Son bir yıl içerisinde fiziksel bir kavga içinde yer alma; yaşamı boyunca bir kez dahi bir silah taşıma veya ateşli silah dışındaki çakı, bıçak, jilet gibi kesici aletler taşımak da şiddet davranışı kapsamında değerlendirilmelidir  Şiddet içerikli davranışlar arasında öfke patlamaları, vurmak, tekmelemek, itmek, yaralamak, kavga etmek, başkaları ile ilgili tehditler savurmak ya da yaralamaya çalışmak, hayvanlara yönelik acımasız davranışlar, yangın çıkarmaya teşebbüs etmek ve eşyalara bilerek zarar vermek sayılabilir. Ege Üniversitesi (EÜ)  Psikiyatri Anabilim Dalı Öğretim Üyesi ve Psikiyatri Derneği İzmir Şube Başkanı  Doç. Dr. Şebnem Pırıldar, “Toplumda şiddet davranışı şiddeti doğruyor. Şiddet  olayları artıkça kişiler duyarsızlaşıyor”  ve bununla birlikte  “Bir kişinin diğer kişilere grup içi otoriteyi sağlamak ya da  karşı tarafın varlığını sindirmek amacıyla zarar vermeye yönelik bilinçli yapılan  fiziksel ve psikolojik davranışlar” olarak tanımlanabileceğini dile getirmektedir. İşte bu son yargıda, şiddetin Terörizm ile olan bağlantısını görebilmekteyiz.

Söylenmesi gereken bir diğer konu ise bunca faaliyetin gerçekleşmesini ve devamını sağlayan finansal kaynaklarıdır. Bunları dış yardımlar, uyuşturucu ticareti, insan kaçakçılığı, büyük çaplı soygunlar, haraçlar, zorunlu olan ve olmayan bağışlar, diğer her türlü kaçakçılık ve diğer gönüllü katkılar olarak sıralayabiliriz. Öyle ki arzu duyulan duruma ulaşmak için sadece gönül bağları günümüz küresel ve kapitalist düşünce yapısında imkânsızdır.  Bunun için de yukarıda belirtilen kaynaklar en verimli haliyle kullanılmaya çalışılmaktadır.

D. Taraflar Kim?

Bir kere, terörizme bir de hangi taraftan bakmak gerektiği, daha doğrusu hangi tarafta bulunduğunuzun farkında olmak ve ona göre eylemlerde bulunmak önemlidir. Aynı kişinin aynı fiilden dolayı bir devlete, gruba ya da aktöre göre özgürlük savaşçısı diğer taraftan ise en affedilmez suçları işleyen bir hain olarak nitelendiriliyor olması da en büyük handikap olarak göze çarpar. Bu durum, haliyle bir çıkmazı, karmaşayı veya kaosu ortaya çıkartmaktadır. Ancak ortak kanı, bu tür eylemler kesin olarak taraflara zarar vermektedir. Bu zarar en küçük şiddetten başlayıp insanoğlunun temel ve dokunulmaması gereken “hakkı” olan “yaşama hakkı”nı dahi almaya kadar gidebilmektedir. Yaşama hakkı, sadece insanoğlunun dünyevi ceza-i müeyyidelerinde mevcut değildir. Yani başta “Kutsal Kitaplar”da ve dini vecibelerde insan canına kıymanın cezasız kalmayacağı belirtilmekte ve sonsuz tinsel yaşamlarımızda da “cehennem” kavramını tadacağımızı bilmekteyiz[10]. Öbür taraftan, “Şehitlik” kavramı üzerinden de bu tür eylemler kullanılmaktadır. Öyle ki! Hasan Sabbah’ı düşündüğümüzde, Haşhaşiler olarak adlandırılanlar “Cennet” ile ödüllendirileceklerini düşünmüşlerdir. Günümüzde ise İslam Terörizmi olarak algılanan ve Sovyet tehdidinin 1990’larla birlikte yerini “Yeşil Tehdit”e bıraktığını düşünenlerin sayısı ise azımsanamayacak kadar çoktur. Bu durum, Batılılarca lanse edilmekte; Batılılar, bu tehdide karşı hem siyasi hem ekonomik hem de kültürel bir savaşım içerisindedir. İslam açısından ise şehitlik önemlidir, Allah katına ulaşmaktır ve “Cihad” yolunda atılmış bir adımın sonucudur. “Ölmek ya da ölmemek, bütün mesele bu!” Lafın kısası, hem İslami anlamda cana kıymak cezalandırılmakta hem de Allah yolunda ölmek-şehit olmak ödüllendirilmektedir. Buradaki ince çizgi asla ama asla karıştırılmamalı, yanlış yorumlamalar yapılmamalıdır.

E. Son Söz

“Tarih, tekerrürden ibaret!” ve tarih göstermektedir ki ne kadar taviz verilirse verilsin ya da açık kapı bırakılsın,  terörizm asla bitmeyecektir. Bu kısır döngüde insanoğlu, güvenlik çemberinde yaşamaya devam ederken diğer sınırların farkında olmaktan ya da olabilmekten uzak kalacaktır. Empati yoluyla çözümlerin ya da orta yolun ne kadar yakın olduğu bilinse de insan, klişe bir tabirle, doğası gereği hep fazlasını isteyecek ve kötü karakterini canlandırmaya her fırsatta başvuracaktır. Üstad T. Hobbes’un, “İnsanlık durumu herkesin herkese karşı savaş durumudur. Bu durumda herkes kendi aklıyla yönetilir ve kendi yaşamını düşmana karşı korumakta her şeyi kullanır. Bundan, böyle bir durumda, herkesin her şey, hatta bir başkasının bedeni üstünde hakkı olduğu sonucu çıkar. Bu yüzden, herkesin her şey üzerindeki bu doğal hakkı devam ettiği sürece, ne kadar güçlü, akıllı ya da başka ne olursa olsun hiçbir kimse için, doğanın olağan olarak insanların canlı kalmalarına izin verdiği zaman boyunca yaşamak konusunda güvenlik olamaz. Bundan da, aklın genel bir kuralı olan, herkes, barış elde etme umudu oldukça, onu sağlamaya çalışmalıdır; elde edemezse, o zaman savaşın yardım ve yararlarını arayıp kullanabilir” görüşü bu kaosu desteklemektedir. Diğer bir ifade ile insanın içindeki rekabet, güvensizlik, şan ve şeref tutkusu ile bunlara ulaşmadaki azim ve kararlılığı beraberinde korkuyu, bu korku da çatışmayı tetiklemektedir. Bu bakımdan “insan, insanın kurdudur” ve “insan, özü itibariyle kötüdür” önermeleri sağlam temeller üzerine kurulmuştur. Kendi kırmızıçizgilerinde var olan birey, grup veya aktör için bu hudut, Kurtuluş Savaşı’nda ulaşılmak istenen Misak-i Milli gibidir. Ödün vermek, onu kaybetmek ya da kendi sınırlarında misafir gibi yaşamak kabul edilemez görülmektedir. Bu durum her aktör için geçerlidir ve bunun sonucunda herkesin de bir “Misak-i Milli”si bulunmaktadır…

Dipnotlar ve Kaynakça

[1] Tiran, Diktatör.

[2] www.turksam.org

[3] Hasan Sabbah, dönemindeki önemli şahıslar olan Selçuklu Veziri Nizamülmülk ve ünlü düşünür Ömer Hayyam ile aynı zamanı paylaşmışlar ve ilişkiler sarmalına girmişlerdir. Öyle ki aralarında arkadaşlık bağları geliştiren üçlü Amin Maaluf’un Semerkant eserinde romanlaştırılarak çağlarına damga vurmuşlardır.

[4] www.egm.gov.tr 

[5] 3713 Sayılı Terörle Mücadele Kanunu, 1. Madde, Tanımı,  10.07.2003

[6] Ann Weil, Disasters: Terorism, What is Terorism?

[7] Yeditepe Üniversitesi Stratejik Araştırmalar Merkezi Başkan Yrd.

[8] Mesut H. Çaşın, Uluslararası Terörizm, Nobel Yayınevi, s. 102, Şubat 2008 , ISBN:, 9786053950684.

[9] http://www.nuveforum.net/1474-arhavili-parpali/215327-siddet-nedir/

[10] Kuran-i Kerim, Nisa Suresi, 93. ayet: “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası, içinde ebedi olarak kalacağı cehennemdir. Allah ona gazab ve lanet etmiş ve onun için büyük bir azab hazırlamıştır.”

Tevrat, lev.24:17 cik.21:12: “Adam öldüren kesinlikle öldürülecektir.”

Kapak Görseli: https://kocschooluluslararasi.wordpress.com/uluslararasi-terorizm/ adresinden alınmıştır.

A. GİRİŞ

Bu makale ilk olarak “Akademik Analiz Online Dergisi”nin Mart-2012 tarihli 1. yıl, 2. sayısında yayınlanmıştır. Günümüz Arap dünyasında yaşanan gelişmeler, toplumsal hareketler üzerinden yorumlanmıştır.[1]

Toplumsal hareketler, en bariz tanımı itibariyle, bir grup insanın ortak bir amaç etrafında uzun ya da kısa vadede bir araya gelerek kolektif eylem ve kimlik oluşturma çabalarının bütünüdür. Hak ve özgürlüklerin kazanılması, sürdürülmesi ve daha iyi şekle kavuşturulması bağlamında düşünüldüğünde, Fransız Ağacın, liberal dallarının dünya uluslarına aşı niteliğinde sunulması özellikle 19. yy’da demokrasinin kurumsallaşmaya başladığı bir dönem itibariyle toplumsal hareketlerin politikayı ve demokrasiyi yoğun olarak etkilemesinin önünü açmıştır. Toplumsal hareket, bir ses duyurma işidir aslında. Birey, kendi hak ve özgürlüklerini korumada yeterli olmadığını hissettiğinde kolektif bir yapıya girer çoğu zaman. Bu yapıya girişiyle birlikte yeni bir hava karşılar onu, sessiz kalan çığlıkları önce bu yapının sınırsız duvarlarında yankılanır ve daha sonra büyük bir çanak olur bireyin gözünde “olması gerekenleri” duyurmak ve gerçekleştirmek için… Parantez açmak gerekirse son yargı, “Sivil Toplum ile İktidar” arasındaki çıkar çatışmalarının giderilmesi gayesiyle “Ortak Eylem”e varış çizgisidir. Bu bakımdan toplumsal hareketler, söz ve güç sahibi olmaktır: gücü elinde bulunduranların, var olma sebepleri olan toplumun sesine kulak vermesi sonucu mümkün kılınacakları bir kalemde anlatır.

Bu yazında ise Arap Dünyası’nı, Aralık 2010 tarihi itibariyle kuşatan ve 2011 yılı boyunca “baharın” popüler kültürde yer edinen; diğer bir anlatım ile Sivil Toplum’un kemikleşmiş iktidara[2] ve bu iktidarların sahip olup halkın sahip olamadıkları haklara karşı çıkışın birer simgesidir. Haklar konusunda parantezi açarsak, başta işsizlik, gıda enflasyonu, siyasi yozlaşma, ifade özgürlüğü, usulsüzlükler, kötü yaşam koşulları vb nedenleri sıralamak bir zorunluluktur. Mamafih, bu baharın daha iyi anlaşılabilmesi için Arap ülkelerinin sosyo-ekonomik ve politik yaşantısını bilmek durumundayız. Yani bugünü anlamak için geçmişte yolculuk etmek ve neticesinde neden—sonuç ilişkisini kurarak sağlam zemin üstüne binamızı inşa etmeliyiz. Aksi takdirde etüt çalışması olmadan geleceğe olumlu manada yön vermek imkânsızlaşır. Diğer taraftan “olaylar”dan çok “olgular”a değinilecektir. Kısacası şu tarihte, şu ülkede çıkan ayaklanmalar değil; bu kolektif yapının iktidara karşı gelişindeki sebepsel süreçler ile bu zaman diliminin sonuçsal verilerini bir araya getirerek başta Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler literatürünün çizdiği yolda ilerlenecek ve haliyle liberal eğitimin bizlere sunduğu gereçlerle yazını temellendirme, güçlendirme amacı doğrultusunda hareket edilecektir.

B. Arap Baharına Giriş

Arap Dünyası, büyük bir medeniyete sahip olmasına rağmen 1789 Fransız Devrimi sonrası süreci değerlendirememiş, küreselleşme ve milenyum çağına adapte olmakta zorlanmıştır. Bu durumu toplumsal, ekonomik ve siyasi bakımlardan irdelemek aşikârdır. Yüzyıllardır devam eden kabilecilik anlayışı demokratik düzlemin oluşmasına engel olmuş ya da demokratik araçlara sahip olsalar bile aktif ve verimli kullanmaktan yoksun olarak eski siyasi kimliklerine ket vurmaktan öteye geçememişlerdir. Günümüzde halen çoğu Arap ülkesinde otokrat yönetim[3] sürerken buna bağlı olarak halk köle zihniyetini değiştirememiştir. Diğer yandan bu rejim söz konusu değilken bile ülkelerin başlarında devrimle veya seçimle başa geçmiş olan liderlerin, zamanında kullandıkları karizmatik[4] özellikleri bu süre zarfında halkı bir nevi istibdat dönemine sokmuş; bireyler, hak ve özgürlüklerini savunamaz hale gelmişlerdir. Bu liderin misyonu ne olursa olsun halk, ona ve düşüncelerine sıkı sıkıya bağlı ve inanç sistemlerinde yer vermiştir. Fakat Arap Baharı’na neden olan liderlerin gözden kaçırmaması gereken tek ayrıntı, halkı maddi—manevi bunalıma sokmayan bir yönetim sergilemek olmalıydı. Sivil Toplum’un güçlenmesi bu yasaklayıcı mantaliteye karşı, refah düzeyinin toplumu sınıflara ayrıştırması ve bu sınıflar arasındaki refah uçurumunun hat safhada olması sonucu, güçlenmesi içten bile değildi. Nasıl ki, ülke yönetimini elinde bulunduran elit tabakanın kazançlarının (yurtiçi ve yurtdışındaki taşınır—taşınmaz malların) küçük bir yüzdelik dilimini, diğer bireylerin ömürleri boyunca elde edecekleri gelire karşılık geleceği ispatlanmıştır. İşin ilginç tarafı OPEC olarak adlandırılan yapıdaki bazı Arap ülkelerinde kaynakların dağıtımı konusunda eşitsizliğin görülmemesi yok denecek kadar azdır.

Arap Baharı; Tunus, Mısır, Libya, Suriye, Bahreyn, Cezayir, Ürdün ve Yemen’de büyük çapta etkiler göstermiştir. Moritanya, Suudi Arabistan, Umman, Irak, Lübnan ve Fas’ta ise daha küçük ölçekte kalmıştır. Bütün Arap Dünyasında baş gösteren mitingler, protestolar ve halk ayaklanmaları ile siyasi gücün aldığı askeri önlemler neticesinde dökülen kanlar 18 Aralık 2010’dan bugüne hem Türkiye hem de dünya medyasında gündem oluşturmuştur. Domino Etkisi’nin[5] ilk taşı olan Tunus’ta Mohamed Bouazizi adlı vatandaşın sokakta kendisini yakmasıyla ateşlenen hayat pahalılığı şikayetleri ayaklanma olarak vuku bulmuştur. Yasemin Devrimi[6] olarak adlandırılan bu süreç sonunda 1987-2011 Cumhurbaşkanı Zeynel Abidin Bin Ali ile 1989-2011 yılları arasında kısa süreli Cumhurbaşkanlığı, 12 yıllık Başbakanlık ve 10 yıl kadar da hükümette çeşitli görevler üstlenmiş olan Muhammed Gannuşi ülkeyi terk etmişler; iktidar partisi ve politik polis dağıtılmıştır. Ayrıca siyasi suçluların salıverilmesi sağlanarak ifade özgürlüğü bağlamında büyük bir adım atılmıştır. İlk kıvılcım olması bakımından Yasemin Devrimi dikkat edilmesi gereken bir husustur. Diğer ülkelerde yarattığı domino etkisi yine aynı toplumsal eksiklikler ve eşitsizliklerden kaynaklanmaktadır. Birçok Arap ülkesinde gerçekleşmesinden dolayı Dünya Medyası bu olaya Arap Baharı (Arabian Spring) adı yakıştırılmıştır. Uluslararası İlişkilerci gözüyle baktığımızda, Prag Baharı(1968) ile özdeşleştirilmekte olup Arap Dünyasının liberalleşmesi, basının özgürleştirilmesi, tüketim maddelerine önem verilmesi ve daha demokratik çok partili hükümet kurulması gibi değişik ve önem arz eden düzenleme taleplerini içerir. Otokrat ve kemikleşmiş iktidarın cevap veremediği alanların çokluğu ve halkın ihtiyaç taleplerini karşılayamadığından dolayı bu sistemden sıkılmış olan halkın kolektif bir yapı çerçevesinde hareket etmesidir. Bahar ise güzel günleri çağrıştırdığı, doğanın canlanması ile hayatın da canlandığı inancına(bizdeki Nevruz gibi) dayandığı için isim tamlamasında kendisine yer edinmiştir. Sonuç itibariyle güzel olan her şey liberalizmde mevcuttur; ancak uygulamada bu güzelliği pek görememekteyiz.

İkinci ülke olarak Cezayir’de gerçekleşen büyük protestolar ve isyanlar sonucu 19 yıllık “olağanüstü hal”in kaldırılması sağlanmıştır. Bilindiği üzere olağanüstü haller neticesinde bir ülkede hayat durma noktasına gelir. Nasıl ki bir ülkeyi darbeler geriletiyorsa olağanüstü haller neticesinde oluşabilecek muhtemel rizikolar karşısında halkın eli kolu bağlı kalacak ve sadece yönetimden gelenlerle ya da gelmeyenlerle hayatını idame ettirecektir. Bu kadar uzun süreli bir olağanüstü halin maddi—manevi külfetini, hele bir de Fransız sömürgesi olup bir de aynı ülkece soykırıma tabi tutulmasını da eklersek Cezayir’de normal hayatın ne kadar zor olduğunu yaşamadığımız için tahmin edebiliriz. Ürdün’de ise Arap Baharı, Başbakan Ritai ve kabinesine Kral Abdullah Bin Abdül Aziz tarafından çizik çekilerek geçiştirildi.  Sudan’da Başkan Bashir 2015 seçimlerine aday olmayacağını açıklarken Umman, Yemen ve Kuveyt’te hükümetlerde yenilemeye gidildi. Sınır komşumuz Suriye’de ülke çapındaki gösteriler ve devlet binalarına saldırılar sonucu Esad yönetimi çeşitli önlemler almak zorunda kaldı. Bunlardan ilki siyasi suçlular serbest bırakıldı, bölgesel valilerin görevine son verilirken bazı vekiller ve hükümetten istifalar ortaya çıktı. Ancak bu süre zarfında ölen Suriye vatandaşı sayısı 7,000’i geçmiş ve halen ara ara çatışmalar meydana gelmektedir. En ilginç ve cesur olanı ise Cubuti’de olanlar gibi gözüküyor: muhalif liderler tutuklandı ve uluslararası gözlemciler sınır dışı edilmiştir. Elbette buna İran’ı da eklemek lazım: muhalif liderlerin tutuklanması gerçekleştirilmiştir. Diğer taraftan Fas ve Bahreyn’de sırasıyla Kral Muhammet VI ve Kral Hamad İbn İsa Al Khalifa tarafından ekonomik imtiyazlar verildi. Ayrıca Fas’ta referandum kararlaştırıldı ve yolsuzlukları önlemek için adımlar atıldı. Bahreyn’de Kral Hamad, politik suçluların serbest bırakılmasını sağladı ve bazı başkanların görevine son verdi. Irak’ta Başbakan Maliki seçimlere aday olmayacağını açıkladı ve valiler ile yerel yöneticilerin istifaları bunu takip etti. Mısır’da ise ülke çapında protestolar, kamu alanlarının işgali, binaların yıkılması ve hapishane baskınları gibi mücbir sebeplerden dolayı Hüsnü Mübarek ve Ahmet Şefik istifa etti. Silahlı kuvvetler gücü eline aldı; parlamento dağıtılarak konsey askıya alındı. Devlet Güvenlik Soruşturma Servisi kapatıldı. Bunlarla birlikte iktidar partisi dağıtıldı. Devrilen hükümet kategorisine giren üç ülkeden sonuncusu olarak Libya’yı görmekteyiz. Fakat Libya’nın farklı bir şekilde analizi olmalıdır. Sonuçta Muammer Kaddafi yargılama sürecine dahi gitmeden muhaliflerce katledilmiştir. Muhalifler tarafından ülke yönetimi ele geçirmiş, Geçici Ulusal Konsey[7] kurulmuş ve bu süre zarfında NATO tarafından düzenlenen operasyonların da yardımı 25,000’den fazla kişi ölmüştür. Arap Baharı’nın 13. Cuma’sıdır.

C. Arap Baharı: Bir Liberalizasyon Öyküsü

“Özgür bir toplumu özgür olmayan toplumdan ayıran, birincisinde, her bireyin tanınmış ve geniş bir alana, ikincisinde ise hükümet otoritesinin müdahale etmediği korunmuş bir saha (protected domain)’ya sahip olmasıdır.” (Friedrich August von Hayek)

İnsan hayatı boyunca belli arayışlar içinde olmuştur en iyiyi bulmak ve yaşamak için: çeşitli ideolojiler üretmiştir kendine… Bunların doğrultusunda “liberalizm” de kendine yer edinmiştir insan hayatında, diğerleri gibi. Kısaca tanımını yapmak gerekirse, liberalizm, temelinde özgürlüklerin yattığı bir ideolojidir ve bireyin, din, devlet ve kurumlarınca kısıtlanmaması için uğraş veren bir akımdır. Esasen, liberalizmde, düşüncenin serbest bir şekilde yer edinmesini, “özel teşebbüs” imkânı sağlayan “serbest ekonomi piyasası”nı destekleyen ve hukukun üstünlüğünün olduğu bir devlet modelini ve sonucunda toplumsal hayat düzenine giden yolun açılmış olacağına inanılır. Devlet modeli için en iyi rejim olarak “liberal demokrasi[8]” yi benimserken, açık ve adil bir seçim sistemi ile bütün bireylerin kanun önünde “eşit” olduğu ve “fırsat eşitliğinin” son derece gerekli kılınması gerekliliğinin savunulduğu bir modeldir. Mutlak monarşiye, veraset sistemine, devlet dini gibi “eski” teorilere ve bunların temelinde yatan her şeye şiddetle karşı çıkarken, tüm bireylerin yaşama ve mülkiyet hakkı ile özgürlüğünü kabul eder ve destekler. Ancak toplumsal refahın sağlanması için ufak da olsa kısıtlayıcı faktörlerin olması gerektiğini düşünerek “klasik” liberalizmden farklılığını ortaya çıkarmaktadır; ama bu kısıtlayıcılık bireyin üzerinde en aza indirgenerek yapılmalıdır.

Liberalizmin ögelerini düşündüğümüzde Arap Baharı’nın arkasında yatan gerçekleri görmek hiç de zor olmayacaktır. İnsanoğlu, ilk çağlardan bu yana içindeki egosunu yenememekte; küreselleşmeyle birlikte kendisini tatmin etmekten oldukça uzaklaşmaktadır. Bu duruma tezat biçimde refahını arttırmak için var gücüyle çalışmaktadır. Arap Baharı’nda da durum aslında insanların kendi egolarını tatmin etmek amacıyla eylemlerde bulunmasından başka bir şey değildir. Diğer taraftan liberalizmin öğeleri arasında ufak bir yolculuk yapmak konuyu daha iyi kavramak adına mühimdir. Birincisi “küçük devlet, büyük birey” sloganı etrafında toplanır. Ancak Arap ülkelerinde bu durum tam tersidir. Önemli olan devlettir; devletin çıkarlarıdır. Bir de bireyleri için kararlar alabilmekte, sonuçlarının sorgulanması men edilmiştir. Sonuç olarak devletin iyi—kötü ayrımı, karizmatik liderde olduğu gibi zaten bireylerin çıkarınadır. Devlet elinin her yere uzanması insanlar üzerinde olağanüstü olumsuz etkiler bırakacağı açıktır. Sonuçta devletin varoluş sebebi kendi özü değil; vatandaşlarıdır. Yani bireydir. Bireyin hem ulusal hem uluslar arası platformda kendi sesini duyurma ihtiyacı vardır. Bu ise ancak ve ancak demokrasi olgusunun yerleşmesiyle mümkündür. Arap Dünyası’nın ilk eksikliği rejimsel kaynaklıdır anlaşılacağı üzere. Otokrat sistemlerin zamanla despotluk, tiranlık ya da diktatörlüğe uzanması içten bile değildir. Mamafih, yöneten—yönetilen ilişkisinde çoğunluğun azınlık tarafından ezilmesi söz konusudur ve sistemde tartışmasız, mutlak bir sınırın varlığı bir noktada Hindistan’daki Kast Sistemi ile örtüşmektedir. Arap ülkelerinde ise hem kabilecilik anlayışı halen devam etmekte hem zengin—fakir arasındaki uçurum artmakta hem de orta sınıf olgusunun gelişim gösteremediği gözlemlenmektedir. Avrupa’nın gelişiminde çok önemli bir konuma sahip olan burjuva, diğer adıyla “orta sınıf”, ülke ekonomisinin kalkınmasına fayda sağlarken gelir dağılımındaki büyük farkların önüne olası istihdamlarla bir nebze de olsa set çekmektedir. Orta sınıf denildiğine göre, liberalizmdeki bir diğer nokta ise serbest ekonomi piyasasına değinmek gerekir. Serbest ekonomi piyasası, ekonomik faaliyetlerin tam rekabet ortamında serbestçe yapıldığı, eğer bir sorun varsa bu sorunun devlet tarafından değil de fiyat mekanizması tarafından çözümlenmesi gerektiğine inanırken, arz ve talebin temel belirleyici olması gerektiğine atıfta bulunur. Özel teşebbüs(girişim) özgürlüğü ise belirli mal ve hizmetlerin piyasaya arz edilmesi için gerekli nitelik ve nicelikteki araçların bir araya getirilmesi ve eşgüdümlü şekilde çalışmalarını sağlamaktır. Bu bağlamda, liberalizm, ekonomik özgürlük sonucu ekonomik refahın sağlanacağını düşünür. Tunus’ta ilk kıvılcımı çıkaran girişimci gencin ekonomik özgürlüğünün kısıtlanması zaten var olan ekonomik darboğaza diğerlerinin katılımını ve tüm Arap Dünyası’nı saran olaylar zincirini tetiklemiştir.

Bütün bunların yanında bireyi temel hak ve özgürlükleri olmadan düşünmek imkânsızdır. 1948 BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, liberalizmin özgürlük öğesine yaptığı vurgu neticesinde birey temelli hak ve özgürlüklerin inşası ve devamı açısından somut kurucu özelliğiyle karşımıza çıkmaktadır. Kime sorulursa sorulsun özgürlük değişilmez bir kavramdır. Liberalizmi temellendiren ve liberalizmin en önemli öğesi olan özgürlük, dış etkenlerden bağımsız olma, dış etkenlerce engellenmeme ve hiçbir zaman için yönlendirilmeme( zorlama ile) olarak günlük dilde tanım olarak yer edinirken; sosyal ve toplumsal alan ile felsefi düzlemde daha karmaşık ve çok fazla tanıma sahiptir. Özgürlük; toplumsal, bireysel, irade, ifade, istenç ve düşünce özgürlükleri olarak dallanır, budaklanır… İnsan haklarını zor kullanarak ihlal eden iki temel unsur vardır: birey ve devlet. Bireyin başka birey tarafından “güç”e maruz kalmış olması kriminal bir olaydır. Devlet sınırlandırılmamış ve belli kurallara bağlanmamış ise insanın özgürlüğüne en büyük tehdittir. Devletin bireylerin özgürlüklerine kısıtlamalar getirmesi, en başta bireyin kendini ifade etmesine manidir. Bunun için bireyin özgür; başka bireyler ve devletçe müdahaleye maruz kalmayan özel bir alanı olmalı ve devlete bir sınırlama getirilmelidir. Bu noktada üçüncü unsurumuz olan “hukukun üstünlüğü”nü fark etmekteyiz. Liberalizm, hukukun üstünlüğünü temel hak ve özgürlüklere kol kanat germesi açısından benimser. Çünkü önemli olan özgürlüklerdir. Bunları yaparken de bağımsız yargı organlarının olması; yani devlet veya devletin diğer kurumlarınca bu yargı organlarının etkiye maruz bırakılmaması gerekir. Sonuç olarak, hukuk, sadece temel hak ve özgürlükleri korumakla kalmayıp onun sürekliliğini sağlayacaktır. Bu bakımdan Muammer Kaddafi’ye yargısız infaz yapılması da üzerinde ehemmiyetle durulması gereken bir husustur. Başkaca, Kaddafi’nin öldürülmesi muhaliflerin bu bahardaki amaçlarına ters düşmektedir.

Diğer unutulmaması gereken ise “ekonomi-politik” kavramıdır. Buna göre insanlar arasındaki üretim ilişkilerini: üretim araçlarının mülkiyet şekillerini, üretim içinde bulunan toplumsal grupların durumunu ve onlar arasında var olan ilişkileri, maddi malların üleşim biçimlerini incelerken üretimi ve insan toplumu için maddi malların üretim ve dağıtımını etkileyen yasaları gün ışığına çıkarır. Bu bağlamda ekonomi ve politika birbirinden ayrılmaz bir süreç dahilindedir. Uluslararası ilişkiler disiplininde siyaseti etkileyen en önemli faktör ekonomidir. İnsanoğlunun varoluşundan bu yana ekonomik ilişkiler bir takım yolların, daha doğrusu amaca ulaşmak için bir yöntem—politika izlemeyi zorunlu hale getirmiştir. Arap ülkelerinde çıkan protesto ve ayaklanmaların temelinde işsizlik, ekonomik bunalım(bir orta sınıfın oluşmaması nedeni ile zengin—fakir arasındaki uçurumun derinliği) ve buna bağlı olarak gelir dağılımındaki adaletsizlik, gıda enflasyonu, finansal kaynakların kötü yönetimi, siyasi rejimin bireyi ötelemesi, serbest girişimin engellenmesi, başta ifade olmak üzere özgürlüklerde kısıtlamalara gidilmesi aslında ekonomi politiğe atıfta bulunmaktadır. Sonuç olarak Arap Baharı’nın gerçek amacı bütün bu sıkıntıları aşmak için politikada demokrasi ilkelerini benimseyip insan haklarının savunuculuğunu üstlenmektir. Bu sebep ile halk içinden çıkmış, halk ile beraber ve halk için çalışan, anayasal iktidar düzenini benimsemiş bir sistemi istemesi siyasi iktidarın halka karşı sorumlu olmasını beraberinde getirmiştir. Diğer bir ifade ile Arap Baharı son yüzyılda yaşanmış liberalizasyon çalışmalarından birisi olarak karşımızdadır. II. Dünya Savaşı sonrasında komünist sistemlere, bu baharla beraber ise otokrat yönetimlere karşı bir savaşım veren liberalizm, bu ülkelere de yayılacaktır. Sistem, böyle devam ettikçe de son olacağa benzemiyor.

Kaynakça ve Dipnotlar

[1] Toplumsal Hareketler: Bir Model Olarak Arap Baharı, Soner ÖZÇELİK, Akademik Analiz Online Dergi, 1. yıl, 2. sayı, sayfa 10-17, Mart-2012, https://issuu.com/akademikanaliz/docs/akademik_analiz_dergisi_mart_2012

[2] Uluslararası İlişkiler literatürünün önemli noktalarından birisi olan Siyaset Bilimi’ne göre bu terim; başına aldığı bu sıfattan anlaşılacağı üzere yıllardır süregelen, yaklaşık olarak değişimden uzak, kendisini sistemin olmazsa olmazı şeklinde lanse eden ve kısaca “koltuk sevdası” olarak adlandırılan bir yapıyı işaret eder. Bireysel örnekler verilebileceği gibi ülkeyi yöneten diktatörlere kadar geniş bir halkayı düşünebiliriz. Mısır’ın Hüsnü Mübarek’i, Libya’nın Muammer Kaddafi’si, krallıkla yönetilen ülkelerin krallarının yanında Türkiye Siyasi Tarihi’nden yıllarıdır ülke yönetiminde kemikleşmiş kişileri(Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan, Alparslan Türkeş, Deniz Baykal) ve bunlardan ayrı bir noktada düşünülmesi gereken parti yapılanmalarını bu şemanın içerisine yerleştirebiliriz.

[3] Otokrasi: Anayasal sınırlamaları olmayan monorşik yönetim tarzı, Stalinist otokrasi örneğinde olduğu üzere, iktidarın sadece tek bir bireyde toplandığı rejim biçimi. Yönetici bütün siyasi yetkileri kendisinde toplar; monarşiden farkı ise miras yoluyla kalmamış, kişi tarafından ele geçirilmiş olmasıdır. Otokrat(buyurgan) rejimlerin temel özelliği, Demokrat(katılımcı) rejimlerin aksine yönetimlerim halk adına karar vermesi, iyi—doğru—güzelleri dayatması, buna karşın halkın sorunlarını çözümlemeyi de üstlenmektedir.

[4] Siyaset Bilimi’nde liderlerin özellerinden bahsedilirken karizma önemli bir yer tutar. Karizmatik Lider, durağan toplumsal yapı ile gelişen kültürel yapı arasındaki çatışmadan doğan uyumsuzluğu değiştiren, kendini tartışmasız kabul ettiren, topluma bir vizyonu zorla değil şüpheye mahal vermeyecek şekilde benimseten, kitleleri peşinden sürükleyebilecek zeka ve cesaret donanımına sahip kişidir. Liderin gerçekleştirmek istediği amacın iyi ya da kötü olması fark etmez: eğer karizmatik lider bu amacı savunuyorsa zaten amaç iyidir, toplum çıkarına hizmet eder. Elbette fikir babası, Max WEBER’i bu konuda unutmamak gerekir.

[5] Domino Etkisi: Uluslar arası İlişkiler Litaretüründe, herhangi bir olayın sıçrayarak başka olayları tetiklemesi şeklinde algılanabilir. Bir başka tanıma göre bu teori, domino taşlarının sırayla yanlarındaki taşları da devirmeleri esasına dayalı oyundan esinlenerek ABD’li siyasetçilerin Soğuk Savaş döneminde bir ülkenin komünist idare altına düşmesiyle komşu ülkelere de komünizmin yayılmasına sebebiyet vereceğini varsaymaktadır. Günümüzde bu tanım şekil değil değiştirmiştir. Şöyle ki, artık Yunanistan’daki ekonomik krizin AB ülkelerinde(halen varsayılmakta) ya da Tunus’taki bu hareketin diğer ülkelerde domino etkisi yaratacağı(–diğer Arap Ülkelerine bu olaylar silsilesi sıçramıştır) sıcak gündemi maddeleridir.

[6] 23 yıldır ülkeyi yöneten Zeynel Abidin Bin Ali’nin ülkeden kaçmasıyla sonuçlanan Tunus’un birçok şehrinde gerçekleşen protesto ve ayaklanma durumunun genel adıdır. İşsizlik, gıda enflasyonu, siyasi yozlaşma, ifade özgürlüğü ve kötü yaşam koşulları sonucu bunalan halka, meyve sebze satıcısı işsiz bir üniversite mezununun, satış arabasına polisin el koymasından sonra kendini ateşe vererek diğer bireylere bu yönde hareket etme ihtiyacı oluşturarak Yasemin Devrimi’nin bir simgesi halini almıştır.

[7] Geçici Ulusal Konsey ya da Ulusal Geçiş Konseyi; Libya’nın şu anki hükümetidir. 27 Şubat 2011’de Bingazi’de ilan edilmiş, 5 Mart’ta “Bütün Libya Tek Temsilcisi” olarak konsey kendisini gösteren bir bildiri yayınlamıştır. Devrimin siyasi kanadıdır ve muhaliflerce kurulmuştur. Bu bildiriden kısa bir süre sonra da konsey tarafından kurulan geçici hükümeti 100’den fazla ülke ve Birleşmiş Milletler tanımıştır.

[8]“Bugün evrensel düzeyde savunulan insan hak ve özgürlükleri ve çoğulcu demokrasi kavramlarının fikri ve felsefi temelleri liberal doktrinde yeşermiştir. Özetle, demokrasinin temeli liberalizmdir. Liberal ekonomik düzen (libera­lizm) olmadan demokratik düzen (demokrasi) olmaz ve yaşayamaz.

Tarihteki tecrübeler göstermiştir ki, demokrasi adı verilen rejimlerin bir kısmı özgürlükçü değildirler. Marksist demokrasi bunun bir örneğidir. Mark­sist ya da sosyalist denilen rejim aslında demokratik ve özgürlükçü olmayan totaliter bir rejimdir. Yine tarihteki tecrübeler göstermiştir ki liberalizmi uygulamaya çalışan bazı ülkelerde demokratik bir rejim değil otokratik bir rejim söz konusu olabil­mektedir. Singapur ve Güney Kore gibi ülkeler bu konuda örnek olarak gösterilebilir. Sonuç olarak bir kez daha belirtmekte yarar vardır: Demokrasi ve liberalizm birbirlerinin ayrılmaz parçalarıdır. Demokrasi bir siyasal yönetim şeklidir. Liberalizm ise bir ekonomik düzen modelidir. İyi bir toplumsal düzen için liberal piyasa ekonomisine dayalı demokratik bir yöne­tim gereklidir. Bunun adı kısaca ‘liberal demokrasi’dir. (Prof. Dr. C. Can Aktan)

The post Toplumsal Hareketler: Bir Model Olarak Arap Baharı first appeared on Akademik Kaynak.]]> https://www.akademikkaynak.com/alevilik-uzerine-amaca-ulasmak-icin-bir-arac.html Wed, 15 May 2019 23:01:11 +0000 https://www.akademikkaynak.com/?p=7951 Alevilik Üzerine: Amaca Ulaşmak İçin Bir Araç A. GİRİŞ Siyasal ve sosyo-kültürel sistem içerisinde etkin bir role sahip “Alevilik”in tanımlanması ve haklarının tanınması sorunsalı içerisinde; bugüne kadar yazılmış eserlerin, farklı algılamaların ve belli başlı ideolojiler çerçevesinde kolektif yapı oluşturan partiler için “amaç—araç” düzleminin dışına taşmayan düşüncelerinin yattığını söyleyebiliriz. Elbette ki Alevilik, “bir dinsel öğreti midir?”[1] […]

A. Giriş

Birçok egemen gücün elini geçmişinde güçlendirmiş ve geleceğinde de güçlendirecek bir nokta… Dünya siyasi tarihine başta konumundan ötürü her dönem damgasını vurmuş, vuracak da: Kıbrıs…

Akdeniz’de stratejik öneme sahip olan ve birbirini tamamlayan iki adadan birisi Girit diğeri Kıbrıs’tır. Siyam ikizi olarak adlandırılacak bu adalar, ikisini de elinde bulunduranların bölgede mutlak egemenlik sağlaması açısından da stratejik ve politik bir önemi işaret etmektedir.  Tarih boyunca bu coğrafyada egemenlik kurmak isteyen her topluluğun iştahını kabartan heybetiyle Kıbrıs, zaman zaman birbirinden farklı güçlerin hâkimiyet alanına girmiştir. Öyle ki, önce Kıbrıs’ı alarak sonrasında Girit’i gözüne kestiren Araplardan Bizans İmparatorluğu’na, Venediklilerden Osmanlı İmparatorluğu’na kadar bir şekilde jeostratejik[1] ve jeopolitik[2] önemine hep atıfta bulunulmuştur. George Modelski’nin 15. yy’dan itibaren denizaşırı sömürgecilik ile başlayan, her bir asırda el değiştiren; sahip olduğu ekonomik kapasitesi, askeri gücü ve nüfusu ile diğer devletler üzerinde hâkimiyet ve denetleme yeteneği kazanan başat güç kavramının açıklanması açısından stratejik yerlerde egemenlik kurmak olmazsa olmazdır. Bölgenin dominantlığını elde etmek isteyenler başrol oyuncuları; Kıbrıs ise, Doğu Akdeniz’de ve Anadolu—Ortadoğu—Süveyş Kanalı üçgeninin kontrol kilit noktasında bulunmasından ötürü tiyatronun sergilendiği bir sahne olmuştur. 15 yy’da denizcilik alanındaki gelişmeler, sömürge sisteminin kuruluşu ile merkantilist[3] ekonomi programına dâhil olan ve feodalitenin yıkılışı sonucunda kurulan mutlak krallıkların güç kazanması küresel dinamiklerin el değiştirdiğine, değiştirmeye devam ediyor olduğuna ve değiştirileceğine işaret etmektedir. Her biri selefine karşı meydan okuyarak 15. yy’da Portekizliler, 16. yy’da İspanyollar, 17. yy’da Hollanda, 18. yy’da Fransa, 19. yy’da İngiltere dünya siyasi tarihine yön vermiş; 20. yy’da ise ABD bu bayrak taşıma yarışını devralmıştır. Özellikle Güney Afrika ve Hint Okyanusuna geçişin en kestirme yolu olan Süveyş kanalı, kolonicilik faaliyetleriyle sömürgelerden hammadde ve kaynak akışının sağlaması noktasında oldukça önemlidir. Aynı durum Ortadoğu ve Anadolu için geçmişte olduğu gibi bugün de, yarın da geçerlidir.

Bu bağlamda Kıbrıs; sosyo-ekonomik, kültürel, politik ve fiziki anlamda bir elektrik tesisatındaki sigortanın işlevselliğini gerçekleştirmektedir. Bir nevi tampon bölgedir.[4] Ancak Kıbrıs’ın statüsü farklı olmakla birlikte Türk ve Rum tarafların oluşturduğu iki ayrı devletin varlığı ile son asırdaki yaşanan gelişmeler tampon bölge kavramını, Kıbrıs’ın genel yapısına ve konumuna pek yansıtmamaktadır. İki ayrı güç arasındaki sınır boyunca silahsızlanmanın olduğu alanı işaret etse de Kıbrıs için, tarih boyunca döneminde güçlü olan toplumlar ve onların oluşturduğu devletlerce “doğuya açılan kapı” nitelemesine tabii tutulduğundan dolayı orayı kaybetmemek ve statükosunu devam ettirmek için silahlanma ile korunma ya da ele geçirilme yoluna gidilmiştir. Günümüzde İngiliz Barış Kuvvetleri’nden Tümgeneral Peter George Francis Young tarafından 1964’te çizilen Yeşil Hat ile Kıbrıs adası kuzey ve güney olarak iki ayrılmıştır. Mamafih 1974 öncesi yaşanan gelişmeler, Kıbrıs Barış Harekâtı, 15 Kasım 1983 süreci ve sonrası çok dikkatli okunmalıdır.

B. Kıbrıs Kronolojisi

Kuzeyinde Türkiye, güneyinde Mısır, batısında Yunanistan; doğusunda Suriye, Lübnan, İsrail’i de içine alan sınırları kesin olmayan, Akdeniz’in doğu sahillerini ifade eden ve kültürel, coğrafi ve tarihi adlandırması ile Levant bölgesine deniz komşusudur Kıbrıs. Jeopolitik açıdan kimisi Türkiye’ye kimisi Yunanistan’a kimisi Ortadoğu’ya kimisi ise Akdeniz’e ait olduğunu düşünmektedir. Hal böyle olunca paylaşılması güç bir yer olmaması düşünülemezdi. Tarihi süreçler de paylaşılamama doktrini çerçevesinde şekillenmişti. Hitit, Mısır, Fenike, Venedik, Roma, Osmanlı ve İngiltere gibi birçok uygarlık tarafından hükmedildi. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş evresinde 1829’da Yunanistan’ın bağımsızlığını ilan etmesi ve sonraki süreçte 93 Harbi[5] ile İngilizlere Rusya ile yapılacak anlaşmada arabuluculuk etmesi adına Rusların Kars, Ardahan, Batum gibi vilayetlerden çekileceği zamana kadar elli yıllığına kiralandı. Ancak I. Dünya Savaşı’na girme kararı alan Osmanlı’ya İngiltere’nin cevabı 1914’te Kıbrıs’ın ilhakı oldu. İngiltere Lozan’a giden süreçte ve sonrasında elini güçlendirmiş; 1950’lere kadar adadaki yönetimi devralmıştı.

Fakat 1829’dan bu yana Kıbrıslı Rumlar, “enosis”i[6] gerçekleştirmek hayalindeydi. Aslında sömürgecilik karşıtlığı oluşan enosis düşüncesi, İngiltere’nin adadaki yönetimine karşı oluşmuş olsa da daha sonraları Türklerin “taksim tezi”ni[7] hedef almışlardır. Artan milliyetçilik ve Yunanistan’a dâhil olma isteği perspektifindeki Rumlar, EOKA(Kıbrıs Milisleri Helen Ulusal Örgütü)’nü kurar ve önce İngilizler’e sonra ise Türkler’e karşı 1955 yılından itibaren kanlı saldırılarına başlamıştır. Ayrıca 1958’de Macmillan Planı[8] Kıbrıs’ta barışın temini için atılmış bir adım olarak karşılaşılsa da Türk tarafınca görüşülebilir denmesine rağmen Rum tarafınca Türkiye’nin ada üzerinde söz hakkına sahip olmasını istememesi üzerine reddedilmiştir. 1955 I. Londra Konferansı’nda bir sonuç elde edilememiş; 11 Şubat 1958 Zürih’te biraraya gelen taraflar prensip anlaşmasına varmış ve 1959 II. Londra Konferansı’nda ise Kıbrıs’ın bağımsızlığı kabul edilmiştir. Adada Türklerden ve Rumlardan oluşan ikili bir yönetimi öngören kararla Kıbrıs’ın bağımsızlığı Türkiye, Yunanistan ve İngiltere’nin garantörlüğüne devredilecekti. Hiçbir devletin enosis ya da taksimi gerçekleşmeyecek olan Kıbrıs’ta adanın savunmasına Türk ve Yunan tarafı katılacak; İngiltere ise askeri üslerini koruyacaktı. Aynı zamanda Kıbrıs ordusuna Türklerin %40, mahalli kolluk kuvvetlerine ve yönetime %30 oranında katılımı; bakanlar kurulunda 3 Türk 7 Rum olacak ve cumhurbaşkanı Rum iken yardımcı sıfatı ise Türk olacaktı. Her iki toplumun içişlerine bakacak Cemaat Meclisleri olacak, ceza mahkemelerine ise suçlunun milli kimliğine göre yargıçlar atanacak, Türkçe ve Rumca resmi dil olacak, her iki taraf için de anavatanları eğitim ve kültürel alanlarda yardımda bulunabilecekti. Anayasal konulardaki anlaşmazlıklarda taraflardan birer yargıcın yanında bir de tarafsız yargıçtan oluşan Anayasa Mahkemesi kurulacaktı. Bu anlaşmaya ek olarak Garanti Anlaşması[9] Kıbrıs, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere arasında imzalanmıştır. 1963 yılına gelindiğinde Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios bir dizi karar değişikliğine giderek: cumhurbaşkanı yardımcısı statüsünün veto hakkını düşürür, Temsilciler Meclisi’ndeki ayrı çoğunluklar ilkesini ortadan kaldırarak basit çoğunluklar ile kararlar alınmasının önünü açar, ayrı belediyelerin varlığını yok sayar… Bunlar kuruluş anayasasında ortak mutabakata varılmış değiştirilemez maddeler olarak göze çarpmaktadır. 7 Haziran 1964’te Kıbrıs’a harekât düzenleneceği kararı TBMM tarafından onaylandı. Ancak öncesinde 5 Haziran’da ABD Başkanı Johnson, İsmet İnönü’ye bir mektup göndererek ağır ve tehdit dolu ifadeler kullanmıştır. ABD ve NATO tarafından yalnız bırakıldığını anlayan Türkiye hem askeri kararlılık hem de diplomatik esneklik yoluna girişmiştir. Lakin 1967’de tekrar Rum saldırıları yoğunluklu olarak başlamıştır. Bu arada Yunanistan ise ordusundan 15.000 askeri adaya gayri resmi yerleştirmiştir. Türklere karşı asimile ve sindirme politikalarının durdurulması için Türkiye ve Yunanistan Başbakanlarının yaptığı görüşmeler de sonuçsuz kalmıştır. Bunun üstüne Türkiye adaya askeri müdahalede bulunacağını açıklarken TBMM tarafından yetkilendirilmiştir. Türk uçakları Kıbrıs semalarında uçarken donanma ve çıkarma birlikleri de harekete geçmiştir. ABD’nin arabuluculuk yapması ile Yunanistan birliklerini geri çekmiş ve harekât durdurulmuştur. 15 Temmuz 1974’te darbe yaparak yönetimi ele geçiren Albay Nikos Sampson’un enosis ilan etmesinden hemen sonra meşhur “Ayşe tatile çıksın” repliği ile Kıbrıs Barış Harekâtı düzenlenmiştir. Aslında sadece Türkler için değil bütün adada barış, güvenlik ve toprak konusundaki endişelerin giderilmesi açısından yapılmıştır. Sonrasında 1976’da Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edilmiştir.

Türkiye’nin etkin garantisi olmadan Rum toplumu ile tekrar bir araya gelemeyeceklerini belirten Türk Federe Devleti Meclisi oybirliği ile self-determinasyon hakkını kullanarak 15 Kasım 1983 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetini ilan etmiştir. Yunanistan ve Rumların tepkisinin yanında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin aldığı 550 sayılı karar sonucunda ayrılıkçı bir hareket tanımlaması ile karşılaşmıştır. Bu dakikadan sonra küresel bir sorun olarak dünya siyasetinde kendisine yer edinen Kıbrıs için 24 Nisan 2004’te Annan Planı çerçevesinde tekrar birleşme referandumu Güney Kıbrıs tarafından kabul edilmemiş; 1 Mayıs 2004’te Rum Kesimi, adanın tamamını temsilen Kıbrıs Cumhuriyeti olarak Avrupa Birliği’ne katılmıştır.

Bütün bunların yanında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetini sadece Türkiye tanımakta iken; Güney Kıbrıs Rum Kesimi’ni de yalnızca yine Türkiye tanımamaktadır. Kıbrıs’taki çözümsüzlükte klişelerden öteye geçilememiştir. İngiltere’nin fiili olarak yönetimden elini çekmesiyle birlikte başlayan çözüm süreçleri tarafların ortak yaşama isteği ve ortak moral-motivasyona sahip olmaması üzerine hep sekteye uğramıştır. Üç ülkenin garantörlüğü altında ilerleyen bu süreç zaman zaman gerilimlere ve çatışmalara meydan vermiştir. Adada mevcut bulunan güney ve kuzey yönetimlerinin federal bir devlet düzenine girmek istemesi tarihsel perspektiften bakıldığında daha önce denenmiş ama başarılamamıştır. Demografik yapının bozulması, garantör ülkelerin askeri ya da siyasi varlıkları, eşitlik anlayışını bahane eden Rum yönetimi, halen enosis hayalleri peşinde koşmaktadırlar. Ancak 2004 Annan Planı’nın reddi ile sonuçlanan referanduma rağmen uluslararası arenadaki aktörler ve adadaki taraflar görüşmelerine devam etmiştir. Öyle ki 1 Temmuz 2008’de Mehmet Ali Talat ve Dimitris Hristofyas tek egemenlik altında birleşen tek vatandaşlık noktasında anlaşarak kurulacak yeni devletin Birleşik Federal Kıbrıs Cumhuriyeti olmasında ortak bir tutum sergilemişler ve Lokmacı sınır Kapısı’nın açılmasına karar kılmışlardı. “16 Nisan 2008 tarihinde ise, Yönetim ve Güç Paylaşımı, Ekonomik Konular, AB Konuları, Mülkiyet, Toprak ve Güvenlik ile Garantiler başlıklarında altı çalışma grubu ile Çevre, Sağlık, Kriz Yönetimi, Ekonomik ve Ticari Konular, Suç ve Suça İlişkin Konular, İnsani Konular ve Kültürel Miras başlıklarında yedi teknik komite ilan edilerek çalışmalarına başlamıştır.”[10] Bu süreç 2008 yılından 2014 yılına kadar süregelmiştir.

“Müzakereler, bütün konular üzerinde anlaşmaya varılmadan hiçbir şey üzerinde anlaşmaya varılamayacağı” ilkesi üzerinde yoğunlaşıldığından dolayı ilerleme yavaş gitmektedir. 2015’te BM Genel Sekreteri’nin Kıbrıs Özel Danışmanı Eide’nin çabalarıyla tekrar başlamıştır. 2017 Cenevre Görüşmeleri’nde de adadaki Türk ve Rum liderler ilk kez kendilerinin çizdiği yol haritasını BM’e sunmuşlar ve tekrar masaya oturmuşlardır. Garantör devletler dışişleri bakanları nezdinde bu görüşmelere dâhil olmuş ancak kırmızı çizgileri olan tarafların tutumları nedeni ile sonuçsuz kalmıştır. Türk tarafı, Rauf Denktaş dönemindeki mecliste kabul edilen oran %29+ toprak sahipliği ve Kıbrıslı Türkler ile Rumların eşit siyasal platformda buluşması gerektiği üzerinde durmuştur. Buna karşılık Rum kesimi, %7 değil de %8 oranın toprak alınarak bu oranın %28.2’ye indirilmesini istemiştir. İki taraf da haritalarından taviz vermeyeceğini açık bir şekilde “kabul edilemez” olarak dile getirmiştir. Rum Meclisinin “enosis” referandumunun yıl dönümünün okullarda kutlanacağına dair aldığı karar oldukça endişe verici bir eylem olarak tanımlanmakta; iki toplumlu, iki kesimli federal bir devlet oluşturma ve güvenlik ile garantiler konusunun olumlu neticelendirmenin önünde bir engel teşkil etmektedir. Ekonomi, AB ve mülkiyet konularında ortak mutabakata varılsa da yönetim—güç paylaşımı, toprak, güvenlik ve garantiler konularında henüz bir netlik sağlanamamıştır. Bu bağlamda tarafların yarım asırı geçen bu sorunu sağlıklı yorumlayarak ilerlemesi elzemdir.

C. Kıbrıs’ta Federal Bir Yönetim Mümkün Mü?

“Kıbrıs’ta kurulacak hukuk sisteminin amacı, yaşayabilir bir devlet, uzlaşabilir bir toplum ve sürdürülebilir bir barış şeklinde olması tasarlanmalıdır. Aslında Kıbrıs’taki federal hukuk siteminin kaynağı, devlet-toplum-insan paradigması içinde şekillenmektedir. Bu paradigmanın dinamikleri farklı kaynaklardan beslense de esas amaç, Kıbrıs’taki hukuk sisteminin adil ve kalıcı olmasıdır. Bir diğer mesele ise Kıbrıs’ta kurulacak hukuk sistemine dair prensiplerin, ‘yatay ve dikey entegrasyon’ kriterine göre şekillenmesidir.”[11]

Federal devlet yönetiminde eyaletler esastır; içişlerinde bağımsız, dışişlerinde merkezi yönetime bağlıdır. Üniter devletlerde yasama, yürütme ve yargı organlarının genel bir meclisten idare edilmesinin aksine Federal devletlerde bu sistem yerini ayrı hukuk kurallarına bırakmaktadır. Yani bölgesel bazda merkezi hükümetten ayrı bağımsız bir yönetim sergilenebilmektedir. Fakat federal devletlerde her parça bir bütün olarak değerlendirilmekte; merkezi devlet otoritesi yerel yönetimlerle paylaşılmaktadır.

Diğer taraftan merkezi yasama organın aldığı kararlar yerel yönetimleri bağlayıcı niteliktedir. Anayasa merkezi meclis kanalıyla inşa edilir. Aynı zamanda, eyaletlerde bulunan meclislerin aldığı kararlar eyalet sınırlarında bağlayıcıdır. Eyalet dışı ve uluslararası arenada merkezi devletle birlikte hareket eder; dış politika veya diğer eyaletlerin görev alanlarına müdahalede bulunmazlar.

“Federal devlet özellikleri şöyle sıralanabilir”[12]:

• Devlet belirli eyaletlere ayrılmıştır.
• Her eyaletin yöneticilerini eyalet sakinleri seçer.
• Merkezi devlet bütün eyaletlerin üstünde bir güce sahiptir.
• Merkezi devlet yönetimini bütün ülke halkı seçer.
• Bütün eyaletlerin bağlı olduğu ortak bir anayasa vardır.
• Verilen verginin bir kısmı eyalete, bir kısmı ise merkezi devlete gider.
• Dış işlerde ve askeri konularda merkezi devlet yetkilidir.
• Eyaletlerde yasama, yürütme ve yargı güçleri bulunmaktadır.

Vatandaşın yönetime katılımını arttırma, merkezi devletin güvenliğe ve ulusal sorunlara daha çok yoğunlaşmasına izin verme, otoriterleşmeyi önleme, merkezin ulaşamadığı yerlere daha hızlı ulaşma—ulaşılabilirlik, farklı taleplerin bir arada yaşamasına olanak sağlama, gücü paylaştırıp etkin kullanılmasını sağlama gibi federal devlet sisteminin avantajları bulunmaktadır. Diğer taraftan yönetimde ikilik oluşturarak merkezi otoriteyi zayıflatma, ülke birliği ve bütünlüğünün korunmasının zorlaşması, bölünme ve eyalet bağımsızlığı tehlikesi, merkezi otoriteye direnç göstererek problem çıkarma federal yönetimlerin yaşadığı sıkıntıların başında gelmektedir. Kıbrıs’ta tek bir egemen gücün, tek bir vatandaşlığın oluşturulması için atılan adımların geçmişte boşa çıktığını hep beraber gördük. Asıl en önemli konu, milli birlik oluşturmanın iki taraf için de oldukça zor olmasıdır. İnsan olarak düşünülmediği takdirde, halen enosis gibi milliyetçi yaklaşımların sergilendiği bu topraklarda 1950’den sonra neler yaşandığı ortada. Özellikle Kıbrıs coğrafyasındaki Türk ve Rum tarafların karşılaşacağı “ortak değerlerin benimsenmediği toplumlarda aşırı uç—radikal eğilimler” tehlikesi Kıbrıs sorununun federal devlet inşası yönünde neden çözülmediğini en iyi anlatan durumdur. Türk tarafı, 1960 sürecinde nüfusun dağılımına göre aldığı hakların zamanla Rum yöneticilerce nasıl gasp edildiği, üstüne enosis hayali kuran milliyetçiler tarafından katliam noktasına geldiğinin aşikâr olduğuna vurgu yapmaktadır. Ancak bütün bunlara rağmen gerek Türkiye gerekse Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti herhangi bir çözüm noktasında yapılan görüşmelerde ve anlaşmalarda ılımlı tavrını sergilemekten de kendini alıkoymamıştır. 1960’tan sonra uluslararası platformda ses getirmiş ve ilgisini çekmiş olan bu sorunun çözümü adına farklı planlar ile fikir alışverişi gerçekleştirilmiştir. Mamafih 2004 referandumunda birlemiş, tek egemen gücün Kıbrıs Cumhuriyeti olmasına yeşil ışık yakmışken Rum tarafı kırmızı ışık yakarak trafiğin akışını engellemiştir. Dahası 2008’den sonra görüşmeler tekrar hız kazanmış, zaman zaman gerek politik gerek ekonomik gerekse askeri anlamda sekteye uğramış olsa da 2017 Cenevre görüşmeleri öncesine kadar çalışmalar devam etmiş ve neticesinde tarafların haritalar, siyasal haklar, güvenlik ve garantörlük gibi konularda anlaşamaması üzerine rafa kaldırılmıştır. Görüldüğü üzere Kıbrıs Sorunu’nda en büyük ayrıştırıcı etken aslında ortak benlik, ortak irade, ortak aidiyet ve bir millet olma isteğinin vuku bulmaması sorunsalının iki ayrı toplumda da radikal noktalara getirileceği endişesini ve “geçmişin izlerinin geleceği belirleyeceği” önermesini desteklemektedir. Hatta federal yapının dezavantajları birbirinden ayrı kültür, ayrı geçmiş, ayrı ahlaka sahip toplumlarda daha da gün yüzüne çıkacaktır. 

Kaynakça ve Dipnotlar

[1] Strateji; önceden belirlenmiş “kırmızıçizgilerde” kalarak hedef, amaç ve öncelikler doğrultusunda bütün maddi—manevi kaynakların zamanında, hızlı ve etkin olarak kullanmaktır. Stratejik açıdan coğrafi unsurları inceler, stratejik sonuçlar çıkarılmasını amaçlar. Coğrafi materyaller sosyal, ekonomik, politik ve fiziki olabilir. Bu yüzden jeostratejik kavramı, genel bir yol haritasıdır. 

[2] Jeopolitik kavramı ise bir bütün olarak dünyadaki siyasal bölgelerin dağılımı ile alakalıdır. Siyasal anlamda neden önemli ya da neden değer kaybettiğinin coğrafi değişkenlerle olan ilişkisini irdeler. Dünya güç merkezlerinin bulunduğu bölgeye göre dünya siyaseti şekillenmektedir. Bu bağlamda başat güç ekseninde dönen bu kurgu, realist değerler dizisinin bir sonucu; Hans Morgenthau’a göre ise uluslararası arenadaki gövde gösterisi ve özünde güç meselesidir.

[3] Merkantilizm; ticaretle uğraşmak, bir mal satmak anlamına gelmektedir. İthalatı kısıtlayıp, ihracatı teşvik ederek güçlü ve zengin bir devlet inşa etmeyi amaçlayan iktisadî milliyetçiliktir. Millî zenginlik ve gücün, ihracatı yükselterek bunun karşılığında değerli madenler elde etmeye paralel olduğunu iddia eder. Devleti, bir takım iktisadî düzenlemelerle refah içinde tutmayı amaçlayan politikalar bütünüdür. İktisadî bütünlüğü ve politik kontrolü hedefler. Feodalizmin çöküşüne yakın tarihlerde ortaya çıkmış olan; değerli külçe birikimini, dış ticaret fazlasını, tarımın ve üretim sektörünün gelişmesini ve dış ticaret tekellerinin kurulmasını sert idarî düzenlemelerle tüm millî ekonomiyi kontrol ederek sağlayıp, bir milletin parasal zenginliğini ve gücünü birleştirerek artırmayı hedefleyen iktisadî sistemdir.

[4] Tampon bölge: Hukukta iki devlet arasında, sınır boyunca, asker bulundurulmayan bölgedir. İngilizce’de “buffer zone” olarak adlandırılır. Düşman birlikleri, grupları veya milletleri birbirinden ayırmak için oluşturulmuş ara bölgedir. 1964’te Kıbrıs’ta oluşturulan Yeşil Hat buna bir örnektir.

[5] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı olarak da bilinir. Balkanlar ve Kafkaslar’da yoğun yaşanan bu savaş sonucunda Osmanlı İmparatorluğu hem toprak hem de itibar kaybetmiştir. Ayrıca bu kaybedilen topraklarda yaşayanların göç etmek zorunda kalmıştır. 1856 Paris Konferansı’nda oluşturulan statükonun geçerliliğini kaybetmesi üzerine Ruslar sıcak denizlere inme politikasını tekrar ateşlemiş; Balkanlar’da Panslavizm ateşini yakarak isyanları kışkırtmış ve dinsel alanda kendisini Ortodoks halkının koruyucusu ilan etmişti. Ayestefanos Anlaşması ile son bulan 93 Harbi neticesinde bölgede hâkim bir Rus gücü Avrupa’da dengelerin Rusya lehine döndüğünü gören ve büyük endişe duyan Avusturya, İngiltere, Fransa ve Almanya 1878 Berlin Anlaşmasına gitmişlerdir. 

[6] Yunanistan ile birleşmek adına oluşturulan bir düşünce ve eylemler olarak düşünülebilir. XIX. yüzyılda Girit, XIX. yüzyılda da Kıbrıs’ın Yunanistan’la birleşmelerini amaçlayan siyasi hareketlere verilen ad. Yunanca “birleşme” anlamına gelir. 1829’da Yunanistan bağımsızlığa kavuşurken Girit ve doğu Ege adaları bu ülke sınırları dışında kalmıştı. Pan-Helenizm tarafları Yunan milliyetçileri Yunan-Rum asıllı halkların yaşadıkları bu adaları Yunanistan’a katılması ile bu amaçlarına ulaştılar. Enosis’in ikinci halkası olan Kıbrıs’ın ilhakı için de Georgias Grivas liderliğinde EOKA örgütü kuruldu. Bu örgüt 1950’lerin ortalarından itibaren Kıbrıs’ta Enosis için faaliyetlere başladı. 15 Temmuz 1974’te EOKA Kıbrıs’ta Makarios’u devirerek Nikos Sampson’u başa geçirdi. Bunun üzerine Türkiye Kıbrıs’taki garantörlük haklarını kullanarak adaya askeri müdahalede bulundu (I ve II. Barış Harekâtları). Sonuçta Enosis hayata geçirilemedi.

[7] 1955 I. Londra Konferansında dile getirilen Taksim tezi, adada Türk-Yunan dengesini koruma amaçlıdır. Lozan Anlaşması ile kurulan düzene atıfta bulunur. Ulusların kendi kaderini tayin etmesi olan Self-determinasyon Kıbrıs için geçerli değildir. Şayet İngiltere adadan çıkacaksa eski sahibi olarak Türkiye’ye iade etmeliydi. Bu durumdan Rumlar endişe duyacaktı.

[8] Bu plana göre Kıbrıs’ın İngiliz Milletler topluluğunda kalmasını ve Türkiye ile Yunanistan’a karşı bağlarının devam etmesini öngörüyordu.

[9] Bu anlaşmanın ilk iki maddesi Kıbrıs’ın bölünmez bağımsızlığının taraflarca da kabul edilmesini içerir. Tarafların ilhak, enosis ya da taksim tezlerinin teşvikini de yasaklamıştır. Taraflar bunun teminatı olacaktır, der. Ayrıca 4. Madde’de ise herhangi bir şekilde ortak ya da anlaşarak hareket olasılığı kalmadığı takdirde garanti veren her üç devletten her biri, bu anlaşma ile kurulan düzenin tekrar tahsis etmek amacı ile eylemde bulunma hakkını saklı tutar.

[10] https://mfa.gov.ct.tr/tr/kibris-meselesi/kibris-muzakereleri/2008-muzakere-sureci/

[11] KIBRIS’TA KURULMAK İSTENEN FEDERAL DEVLETİN HUKUK SİSTEMİ VE ÖZELLİKLERİ, Dr. Soyalp TAMÇELİK, Akademik Bakış Dergisi, sayı:19, ocak-şubat-mart 2010.

[12] http://webders.net/608/federal-devlet-nedir.html

The post Klişeler Işığında Bir Sorun: Kıbrıs first appeared on Akademik Kaynak.]]> https://www.akademikkaynak.com/liberalizme-acilan-pencere.html Fri, 10 May 2019 23:08:56 +0000 https://www.akademikkaynak.com/?p=7958 Liberalizme Açılan Pencere[1] A. Giriş  “Özgür bir toplumu özgür olmayan toplumdan ayıran, birincisinde, her bireyin tanınmış ve geniş bir alana, ikincisinde ise hükümet otoritesinin müdahale etmediği korunmuş bir saha (protected domain)’ya sahip olmasıdır.”  (Friedrich August von Hayek) İnsan hayatı boyunca belli arayışlar içinde olmuştur en iyiyi bulmak ve yaşamak için: çeşitli ideolojiler üretmiştir kendine… Bunların […]

A. Amaca Ulaşmak

Bir imparatorluk olan Osmanlı’da, Birleşik Krallık’ta ya da bir başkasında kralın yönetimi Tanrısal ya da Tanrısal olmayan bir güce bağlanmış ve yönetenler sınıfı olarak bir zümre, bir sınıf veya bir aile ve bu ailenin fertlerini—yani bir azınlığı ifade etmiş; günümüz ulus-devletlerinde demokratikleşme sonucunda milli iradeyi yansıtan seçilmiş seçkinler yaratılmıştır.

Tarih boyunca insanlar; topluluk olma, topluluk halinde tasarruf ve eylemlerde bulunma, kolektif bir yapı çerçevesi altında birleşme ihtiyacını hep duymuştur. Bununla birlikte birçok düşünür, siyasetin olduğu her noktada yönetenler ve yönetilenler olarak iki grubu tasvir etmekten kendilerini alıkoyamamışlardır. Sonuç itibariyle yönetimin, halkın elinde ya da çoğunluğun elinde olması pratikte imkânsızdır. İşte bu bağlamda yönetim olgusunun taşıdığı veya yüklenen anlamı üzerine kafa yorup sistem dengelerinin belli bir nizam dâhiline alınmaktan geçtiğinin yadsınamaz bir gerçek olduğu karşımıza çıkmaktadır. Peki, yönetim; kaba tabiriyle, bir grubun başka bir grup üzerindeki egemenliği midir sadece?

Aslında yönetim; belirli gayelere ulaşmak ve bunları gerçekleştirmek adına en başta insan olmak üzere parasal kaynakları, araç-gereçleri, hammaddeleri ve zaman faktörünü etkin kullanmaya imkân sağlayacak kararlar alma ve bu kararları uygulatma sürecidir; hatta sanattır. Bir bilim olarak ortaya çıkması Sanayi Devrimi[1] ile birlikte 18. yy sonlarını bulmuştur. 1880-1930 arasındaki yıllar geleneksel(klasik) yaklaşım[2], 1930-1950 yılları davranışsal(neoklasik) yaklaşım[3], 1950-1970 modern yaklaşım[4] ve 1970 sonrası postmodern yaklaşım[5] olarak sınıflandırılmıştır. Yönetici[6] ise işleri bizzat yapan değil; yapılması gereken işleri planlayan(belirli bir amaç oluşturulması), organize eden, örgütleyen, koordine eden(insan, parasal kaynaklar, hammaddelerin ve diğer araç-gereçlerin zaman ile etkin kullanılması) ve yapılan işleri denetleyen kişi olarak düşünülmelidir. İşletmede yönetim diyeceğimiz bu tanımlamayı, insanın olduğu her yerde kullanmak mümkündür. Özünde belli bir amaca ulaşmak adına yapılan her türlü eylemin bütün argümanlarla desteklenmesi sürecini yansıtır. Devlet de bu şekildedir. Polis-devlet, derebeylik-feodalite, krallık, imparatorluk derken Fransız Devrimi ile artan milliyetçilik akımı sonrası ve I. Dünya Savaşı itibariyle imparatorlukların yerini alan ulus-devletlerin inşası hız kazanmıştır. Dünya siyasetindeki ülkeler, her ne kadar ulus-devlet olarak adlandırılsa da gelişen teknoloji ve ekonomik hareketlilikler ile birlikte sınırların ortadan kaybolduğu “şirket-devlet” modeline doğru evrimleşmeye devam etmektedir. Bu sebeple devlet yönetimlerinin işletmedeki bu betimlemeye uyarlandığı aşikârdır.

Siyasal anlamda yönetim; egemenliği elinde bulunduranlar tarafından şekillenir. Eğer hâkimiyet esas alınarak yönetimi elinde bulunduran bir kişi varsa monarşi; iyi ve erdemli kişilerin kurduğu bir yönetimse aristokrasi; çoğunluğun iyi yönetimini temel alan devlete gücünün halk tarafından verildiği yönetim olarak cumhuriyet; halkın sadece korkudan itaat ettiği, mevcut hukuk sistemine uymayarak ele geçirilen ve sınırsız yetkilerle donatılmışsa tiranlık-zorba yönetim; siyasal rejimin belli bir grubun elinde olan ve sadece kendi yararını gözeten bir yönetimse oligarşi; “egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” fikri hâkim ve halkın halk tarafından yönetilmesi ise demokrasi olarak yönetime atıfta bulunulur.

B. Devlet, Yönetim ve Meşruiyet

“Erdem olmadan özgürlük; yurttaşlar olmadan da erdem olamaz; yurttaşlar yaratın, böylelikle ihtiyaç duyduğunuz her şeye sahip olursunuz; onlar olmadan, devlet yöneticilerinden aşağılara kadar, yalnızca değersiz kölelere sahip olursunuz.” Jean-Jacques Rousseau

 “Platon birlikte yaşama zorunluluğunu, Aristoteles doğal bir oluşumu, Hobbes herkesin herkesle olan savaşını sona erdirmek için oluşunu, Hegel tözel irade olarak ahlaksal tini, Rousseau-Spinoza-Locke toplum sözleşmesinin sonucu, Schelling mutlak olanı, Cicero hukukun sonucu”[7] olarak devleti tanımlar. Devletin amacı; bütünlüğünü, bağımsızlığını ve devamlılığını sağlamak ve bütün kurumları ile her bireyin işbirliği içerisinde üzerilerine düşen hak, özgürlük, görev ve ödevlerini yaptırmaktır. Bu bağlamda, R. Lowie, işbirliği ve merkezi yönetimden yararlar elde eden halkın oluşturduğu kullanışlı bir dernek ifadesini kullanır. Devlet, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan, hukuki, siyasi, ekonomik, sosyo—kültürel açıdan örgütlenmiş millet veya milletler topluluğunun oluşturduğu bir yapı, bir düzendir. Diğer yandan, bir coğrafya üzerinde tarihi bağlarla birliktelik oluşturmuş toplumun üzerinde egemenlik haklarının kullanıldığı bireyler ve kurumlar üstü bir oluşum; halkın siyasi bir erk altında örgütlemiş temsilidir. Üniter, konfederasyon ya da federasyon şeklindedir. Üniter devlet(tekli), siyasi otoritenin tek merkezde toplandığı ve merkezi otoritenin tek bir anayasa ile sağlandığı bir yapıdır. Yasama organının karar aldığı tüm kanunlar yurt genelinde uygulama sahası bulur. Konfederasyonlar, bağımsız devletlerden oluşmakla birlikte her devletin egemenliklerini koruyarak ve diledikleri zaman ayrılabilme hakkı tanınan devlet yönetim şekli olmakla beraber günümüzde örneği kalmamıştır. Federasyon devletlerde ise ortak bir anayasa çatısında birleşilse de her federasyonun kendisine ait ayrı bir anayasa, yürütme ve yargı organı vardır. Üniter devlet ile bu noktada ayrılan federasyonlar, merkeziyetçi anlayışı yumuşatmıştır. Ancak bu hamle sert merkeziyetçi politikalardan ziyade daha yerele inerek yönetimin halka ulaşılabilirliği olarak adlandırılamaz mı?

Devlette yönetim egemenlik kavramı çerçevesinde şekillenir. Egemenlik, ülke içerisinde üstün irade—meşru güç; uluslararası arenada ise bağımsızlık tanımlamasına tabii tutulur. “Dar anlamıyla devletin, sınırları belirlenmiş toprakları üzerinde bir başka erkin güç kullanmaması anlamına gelen egemenlik, geniş anlamda devlet gücü, devlet otoritesi, kamu gücü gibi kavramlarla ifadesini bulan ve devletin, kamu ve özel yaşama müdahalesine onay veren bir anlayışı simgelemektedir”[8]. Bir devlete egemenlik, yurttaşlar ve uyruklar üzerinde en yüksek, en mutlak, en sürekli güçtür[9].  Bu devleti oluşturan “üç ayak”tan biridir ve yönetim burada şekillenir, meşruiyet burada başlar.

“Yurttaşlık bağı, çözülemez doğal bağın tek meşrulaştırıcısıdır: Hiçbir durumda çözülemeyen bağları gönüllü hale getirir, her durumda bütün insanların paylaştığı yazgıyı ortak ve karşılıklılığa duyarlı kılar. Yurttaşlık bağı, aslında, diğer bütün bağları düzenleyen ve yöneten tek bağdır; içinde diğer, daha kişisel ve özel toplumsal ilişkilerin serpilip gelişebileceği kamusal yapıyı yaratan bağdır.”[10]

Diğer iki unsur, ülke(kara parçası) ve ortak yaşama iradesine sahip ortak manevi değerleri taşıyan millettir. Siyaset biliminde meşruiyet, siyasal rejim ve ona hükmedenlerin yönetilenler tarafından tanınması, kabullenilmesi ve zorla değil rıza ile ortaya çıkma halidir. İnsanlar arasındaki eşitsizlik ve adaletsizlikleri ortadan kaldırmak için “toplum sözleşmesini” ortaya atanlardan J. J. Rousseau, günümüz devlet yönetimlerini ve işlevsel bir demokrasi anlayışını işaret etmekte; ortak yasama gücünün sağlandığı meşruiyet zemininde halkın zenginlik kazanacağını ve olanaklar yakalayacağını söylemektedir. Kısacası insanlar ne bir başkasını satın alacak kadar zengin ne de kendini satacak kadar yoksul olmalıdır der. Devlet, egemenliğini kullanırken bireylerin ortak çıkarını düşünmeli ve ortak yaşanabilir alanlar oluşturmalıdır. Siyasi yönetimde bulunanlar, bütün her şeyi göz önünde bulundurarak meşruiyet zemininde “kendini haklılaştırma ve tasdik arayışına girişmiş”; bunu bir zorunluluk olarak görmüştür. “Bir devletin kuruluşunu, örgütlenişini, iktidarın el değiştirmesini ve bireylerin hak ve özgürlüklerini düzenleyen kurallar bütünü”[11] olan anayasa gücünü ve bağlayıcılığını halkın onayından alır. Haklılaştırma gerekçesinin de ortak iradenin yansıtıldığı anayasada ya da toplumsal bir değerde mevcut bulunmaması durumunda iktidarın uygulamalarının, eylemlerinin ve haliyle kendi varlığının meşruluğu ortadan kalkacaktır[12].

C. Elitizm ve Devlet Yönetimi

“Siyasal elit, “siyasal sınıf, içinde verili herhangi bir zamanda, birbirleriyle değişen ölçülerde işbirliği, rekabet ya da çatışma halinde olan, bir toplumdaki siyasal erki gerçekten kullanan bireylerden oluşan daha küçük bir kümedir.”[13]

Devlette yönetim denildiğinde ise onun bütünlüğünü, bağımsızlığını, bölünmezliğini ilelebet sağlamak amacı ile maddi-manevi her türlü değişkeni hesaba katan, bunları harmanlayan, bir bütünde toplayan siyasi erkin varlığı olmazsa olmazlardandır. Siyasi erk—yönetimi elinde tutanlar; toplumun isteklerini, moral-motivasyonunu yansıtan sadece bir kısmıdır. Yönetim işinin bir elit veya azınlık tarafından yapılması olan elitizm(seçkincilik), geçmişteki yönetim biçimlerinde olduğu gibi günümüz demokratik devlet yapılarında da mevcuttur. Nasıl ki bir imparatorluk olan Osmanlı’da, Birleşik Krallık’ta ya da bir başkasında kralın yönetimi Tanrısal ya da Tanrısal olmayan bir güce bağlanmış ve yönetenler sınıfı olarak bir zümre, bir sınıf veya bir aile ve bu ailenin fertlerini—yani bir azınlığı ifade etmişse; günümüzde demokratikleşme sonucunda milli iradeyi yansıtan seçilmiş “seçkin”ler yaratılmıştır. Dolayısıyla aristokratik ve oligarşik bir durum söz konusudur. Siyasi elitler arasındaki yönetimde bulunma arzusu neticesinde halk, bunlardan birisini seçer ve artık siyasal tercih yapma, karar alma ve politika oluşturma yetkisini bu gruba teslim eder; yurttaşlık vazifesini yerine getirir.

“Toplumsal eşitsizlikler, aslında, Yakın Çağa gelinceye kadar doğal karşılanmış, çoğunlukla göksel buyrukların veya doğal sebeplerin sonucu sayılmıştır.”[14]

Elitizmin ilk savunucularından olan Platon, ideal devleti betimlerken üç toplumsal sınıf olan üreticiler-koruyucular-yöneticileri masaya yatırır ve yönetenlerin akıllı, değerli, erdemli ve toplumla ilgili olmaları gerektiğini savunur. Hatta kralların filozof olması gerektiğini, böylece toplumun kaostan, anarşiden ve diğer bunalımlardan kurtuluşunun ancak bu yönetenler ile mümkün olacağına inanmaktadır. “Üretici ve koruyucular; toplumdaki bütün üretici güçleri, toplumun varlığını sürdürmek için ihtiyacı olan maddi ürün ve malların üretimi ve dağıtımı için çalışanlardır.”[15] Elitist teorilerin Marksizmdeki toplumsal sınıflar ve sınıf çatışmalarına karşı liberal kuramcılar tarafından sistemize edildiğini öne sürenlere göre “elit, yönetici sınıf, yönetenler, siyaset sınıfı” vb. kavramlara karşın yönetilenler veya yönetilen sınıf olarak toplumu iki sınıfa indirgerler. Mosca bunun evrensel bir gerçeklik olduğunu savunur; çünkü bu durum her toplum ve siyasal rejim için geçerlidir. Mosca’ya göre yönetici sınıf sayısal anlamda azınlık teşkil etse de siyasal sistemi ve erki elinde bulundurur. Kaynakların dağıtımında ve paylaşılmasında—yani kaynaklar üzerinde tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Ayrıca elitler, yönetici olma durumlarını somutlaştırmada ve meşrulaştırmada siyasal argümanlarını (değişik ideolojiler, mitler ve değerleri) kullanmaktadırlar. Yönetilenler, sayısal üstünlüğü ellerinde bulundurmasına rağmen elitlerin gözetiminde ve denetimlerindedir; normatif kurallara uymak ve bu kuralları uygulamaktadırlar. Yani örgütlenemeyen yönetilenlerin, zaman içerisinde kabul görmüş örgütlü ve güçlerini birleştirmiş bir azınlık tarafından yönetileceği apaçık ortadadır. Ancak A. Preto, “Elitlerin Yükselişi ve Düşüşü”nde yönetimi, belli zaman aralıklarında bir elitten diğer elite geçişi ve aristokrasilerin mezarlığı olarak tanımlar. Bir nevi kısır döngüdür. Aynı zamanda toplumda siyasal ve sosyal işleyişte bir üst tabaka, bir elit sınıfının varlığı yadsınamaz der ve bu elit kesimde bulunanlar kendi faaliyet alanlarında en yüksek veriye ve bu veriyi kullanabilme kabiliyetine sahip olduğuna inanır. Toplumsal barışın ve huzurun ancak bu elitlerin dolaşımıyla olacağı bir gerçektir. Sonuç itibariyle bu döngüye katılan elitlerin herhangi bir “kan, soy, aile vb.” değil de bireysel nitelikleriyle yönetimde bulunarak topluma faydalı olacaklarından toplumun alt katmanlarının da bu döngüyü besleyeceğini belirtmiştir. Yani yönetilenlerin de edindikleri donanımlarla elit olabileceği, bir elit adayı olduğu görüşündedir. Bu noktada Preto’nun elit anlayışı yetenekli, donanımlı, eğitimli bireylerin yönetimi icra etmesi; zamanla ve sırasıyla elitlerin yönetime yükseleceği ve yönetimden düşeceği fikrini desteklemektedir.

Robert Michels’e göre demokrasi örgütlenmeyi, örgüt yapılarının da doğası gereği oligarşik bir yapıyı beraberinde getirir. Aslında demokratik yollarla yönetime geçenlerin bir şekilde kendisi ve kendisine yakın olan grubun menfaatine çalışacak şekilde örgütlenir ve elit bir kesim ortaya çıkarır. Ayrıca Michels, bütün bunların destekleyicisi olarak “yurttaşların büyük çoğunluğunun siyasal konularla ilgilenmediği, kişinin refahı ve toplumun refahı arasındaki ilişkiyi göremediği ve kendi başına hareket kabiliyeti olmayan kitlelerin yönetilmeye gereksinim duyduğunu belirtmektedir.  “Oligarşinin Tunç Yasası[16]” düşünüldüğünde demokratik kitle örgütlerinin eninde sonunda oligarşi tarafından yönetileceğini öngörmektedir. Uzun soluklu liderler tarafından yönetilen örgütlerde oligarşi daha da kuvvetlenecek; lider, demokratik araçlardan sapacak ve halkıyla paylaşmayacağı bilgilerle birlikte tüm iktidarı eline alacaktır. Halktaki bilgisizlik sonucu halkın lidere olan itaati artar, halk da hak ve özgürlüklerini gözardı eder. Lider herhangi bir tehlike anında saldırganlaşır ve halkın demokratik haklarını feda etmekten çekinmez.

“Çağdaş seçkinci kuramların en önemli özelliğinin, seçkinlerin doğal üstünlükleri düşüncesinin terk edilmesinden kaynaklandığı söylenebilir. Yönetici azınlığın varlığının bir gerçek olduğu, ama onların yönetilenlere karşı sorumlu olmaları ve gerektiğinde görevden uzaklaştırılabilmeleri koşuluyla, bunun demokrasiyle çelişmediği savunulmaktadır. Demokratik bir toplumsal düzende, seçkinler arasına girebilmenin toplumun her kesimine açık olması gerektiği vurgulanmaktadır. Tek bir yönetici sınıfın mı bulunduğu, yoksa çok sayıda seçkin gruplarının varlığından mı söz edilebileceği tartışılmaktadır (Kışlalı, 2010: 333). Modern elitizm teorisyenleri genel olarak muhafazakâr değil, radikaldirler. Elitler tarafından yönetimin gayri âdil ve gayri demokratik olduğunu haykırırlar (Roskin ve ark. 2013: 127).”[17] Modern elitizm savunucularından olan C. Wright Mills Amerika Birleşik Devletleri’nde elit kesimini (Capital, Pentagon ve Wall Street), üst kademe yöneticiler, askeri liderler ve büyük şirketlerin yöneticileri olarak sınıflandırır. Bu gruplar kazan-kazan[18] politikası izleyerek belli noktalarda tavizler verir, uzlaşı noktasında ilerler ve iktidarı paylaşırlar. Günümüz ulus-devletlerde yönetimdeki elitlerin sosyo—ekonomik, siyasi ve askeri kararları bu grupların aldığını; yönetilen sınıfın ise yasalara uyarak karşılık verdiğini görmekteyiz.

Sonuç

Hangi yönetim şekli olursa olsun, toplumlar yöneten ve yönetilen olarak ikiye ayrılır. İnsanoğlu doğası gereği kendisine kimlik belirleme ile beraber bir yapı içerisinde bulunma ve bu yapıya aidiyet duygusu besleme noktasında kolektiflik kazanmıştır. Toplumsal olarak maddi—manevi ortak normlar ve değerler üzerinde diğer bireylerle bir birliktelik kurmuştur. Elbette toplumsal yaşamada belli başlı kuralların olması; bu kuralları meydana getirecek, uygulatacak bir yönetici sınıfı ve bir de uygulayacak yönetilen sınıfını beraberinde getirmektedir. Günümüz dünyasında küreselleşme, teknolojik ve bilimsel gelişmeler sonucunda belirsizleşen sınırlar arkasında bulunan bireyler demokratikleşme adımlarının ardından ülke yönetiminde daha fazla söz sahibi olduğuna inanmaktadır. Ancak elitist yaklaşımların bütün çağlarda hâkim olduğunu görmekteyiz. Gerçekte ve pratikte çoğunluğun yönetimi söz konusu değildir. Temsili, doğrudan, yarı doğrudan demokrasi olsun yönetimde bulunanlar bir azınlıktan ibarettir. Özü itibariyle yönetim kavramı da çoğunluğun, azınlık tarafından yönlendirilmesi anlamına gelmekte ve hayatın her köşesinde karşımıza çıkmaktadır. Elitizm kuramcılarının çıkış noktası olan toplumsal zorunluluktan dolayı yöneten—yönetilen ayrımı yerinde bir tespittir. Fakat yönetilenlerin keyfi ya da belli bir grubun yararını gözeten kararlar alma, bütün maddi-manevi kaynakları kullanarak uygulama ve uygulatmasının yine bu elitlerin örgütlendiği yapılar tarafından değil; örgütlenmiş halkça denetlenmesi de gerekmektedir. Mamafih Yasama ve yürütmeyi elinde bulunduran siyasi erkin, bağımsız yargı ve örgütlenmiş eğitimli yönetilenler tarafından denetlenebilirliğinin önünün açılması gerektiği kendiliğinden oluşacak bir durumdur. Daha örgütlü çoğunluğun toplumsal yararı gözeterek inşa edeceği yönetim, elitizmdeki eksiklikleri ortadan kaldıracaktır. Bu bağlamda yurttaşlık bağı ile bağlanan her birey; yöneten elitler kadar zeki, iyi, erdemli, eğitimli olmalıdır ki sadece halkın denetlendiği ve belli bir kalıp içine sokulduğu sistemde elitlerin de denetlenebilirliği, sorgulanabilirliği, yargılanabilirliği gerçekleşebilsin. Toplumsal refah ve yarar, bireysellik ve belli bir grubun faydalanabileceği kazançlardan üstün gelebilsin.

Dipnotlar ve Kaynakça

[1] Avrupa’da 18. ve 19. Yüzyıllardaki yeni buluşların etkisi ve özellikle buhar gücünün makinelere entegre edilmesi ile üretim alanında kullanılması sermaye birikiminde artış sağlamıştır. İlk olarak Birleşik Krallık’ta ortaya çıkan bu akım, Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Japonya’ya nihayetinde bütün dünyaya yayılmıştır. Öncesinde artan nüfus ile beraber toplumsal göç hareketleri(köyden kente doğru nüfusun aktarımı sonucunda sanayide istihdam edilecek işçi sınıfı), sömürgecilik ve koloniciliği(sömürgelerden elde edilen ganimetleri), taşıma ve teknolojideki gelişmeleri dikkate almak gerekmektedir. Sömürgelerden elde edilen hammaddelerin işlenmesi, büyük bir Pazar arayışı neticesini doğurmuştur. Bu sayede sermaye birikimi artarken yeni yatırım alanlarına yönelme ve neticesinde 18.-19. Yüzyıllara damgasını vuran Sanayi Devrimi gerçekleşmiş; günümüzdeki sektörel bazda ilerleyişi filizlendirmiştir.

[2] Klasik yaklaşım, kar ve verimlilik esastır. Merkeziyetçidir; belli bir emir—komuta zinciri vardır. Frederick W. Taylor, bir işi yapacak kişinin ehli olmasını yoksa verimin düşeceğini ve işleyişin bozulacağına inanmaktadır. Henri Fayol’un F. W. Taylor’dan ayıran düşünce; işçinin psikolojisini de değerlendirmesi hatta günümüz yönetim fonksiyonları olan planlama, örgütleme, yönetme, koordine etme ve denetleme faaliyetlerini, yani bu yönetim sürecini de hesaba katmasıdır.

[3] 1929 Büyük Buhran’dan sonra işletmelerin başarısız olması neticesinde klasik yaklaşımın yetersiz kaldığını göstermiştir. Ana fikirde, insan faktörü ele alınmıştır. İnsanı tanımak ve anlamak, onun beceri ve potansiyelinden en üst seviyede faydalanmak, organizasyon amaçlarını gerçekleştirmek adına çalışanları motive etme yollarını aramak olmuştur. Ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal koşulların insan davranışlarının incelenmesine ve ilişkilerine önem verilmesini geciktirmiştir. (Neoklasik Yönetim Teorileri, Prof. Dr. İsmail DALAY, http://ismaildalay.blogspot.com/2013/11/neoklasik-davranssal-yonetim-teorileri.html)

[4] Klasik ve Neoklasik Yaklaşımların aksine Modern Yaklaşım, yönetimsel boyutta örgütü çevresiyle etkileşim içinde olan bir Açık Sistem olarak ele alır. Davranışsal, sayısal ve sistem yaklaşımına dayanır. Durumsallık ve sistem yaklaşımı ön plana çıkar. Örgüt birbirine bağlı alt sistemlerden oluşur ve çevresiyle girdi-çıktı ilişkisi içinde açık bir sistem olarak tasarlanır. Örgüt, bir bütün olarak ele alınır.

[5] Modern yaklaşıma yönelik bir eleştirinin ürünüdür. Yönetimsel boyutta, postmodern yaklaşım uzun vadede karlılık, esnek üretim, çalışanı yatırım olarak görme, iç ve dış müşteriye odaklı, işbirliği, farklılık, çokseslilik, eşit ücret, takım halinde güdülenme, yerinde kontrol, bürokrasi karşıtı, bilgi dağıtımı, öz disiplin,  herkesi eğitme gibi özellikleriyle insanı merkeze alır. 

[6] Yönetim Nedir?, Prof. Dr. Dilek Ekici, http://www.dilekekici.com/bilgi/yonetim-nedir/

[7] Franz Oppenheimer, Devlet, Phoenix Yay, s.29

[8] C.Ü. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, Cilt 5, Sayı 1, EGEMENLİK KAVRAMININ TARİHSEL GELİŞİMİ PERSPEKTİFİNDEN İKTİDARIN SINIRLANDIRILMASI TARTIŞMASI; Yrd. Doç. Dr. Halil İbrahim AYDINLI (Cumhuriyet Üniversitesi İ.İ.B.F. Kamu Yönetim); Arş. Gör. Veysel AYHAN (Uludağ Üniversitesi İ.İ.B.F. Uluslararası İlişkiler)

[9] Jean BODİN’in egemenliğe yüklediği anlam. Ayrıca yönetimsel boyutta devletin yönetim şeklinin mutlak monarşi olması gerektiğini savunur.

[10] Barber, B. (1995), Güçlü Demokrasi, Yeni Bir Çağ İçin Katılımcı Siyaset, Çev: Mehmet Beşikçi, Ayrıntı Yayınları, İstanbul.

[11] Anayasa Hukuku, Erdoğan TEZİÇ, İstanbul, Beta, 1996, s.134.

[12] Siyasi İktidarın Meşruiyet Arayışı: Medya Sosyal Gruplar ve Kamuoyunu Etkileyen Faktörler, Emel POYRAZ-Kadir DEMİRKOL, UHİVE Dergisi, http://www.uhedergisi.com/dergi//siyasi-iktidarin-mesruiyet-arayisi-medya-sosyal-gruplar-ve-kamuoyunu-etkileyen-faktorler201701.pdf

[13] Sosyolojik Çözümlemenin Tarihi, Tom Bottomore, syf.16-17, 1997

[14] BİR KLASİK ELİTİZM ELEŞTİRİSİ VE YENİ BİR ELİTİZM MODELİ ÖNERİSİ: “GÜÇLÜ DEMOKRATİK ELİTİZM MODELİ”, İhsan KURTBAŞ, http://www.turkishstudies.net/Makaleler/2053683424_17KurtbasIhsan-sos-385-412.pdf

[15] Arslan, 2006, s. 409

[16] Siyasi Partiler, Robert Michels, 1911

[17] BİR KLASİK ELİTİZM ELEŞTİRİSİ VE YENİ BİR ELİTİZM MODELİ ÖNERİSİ: “GÜÇLÜ DEMOKRATİK ELİTİZM MODELİ”, İhsan KURTBAŞ, http://www.turkishstudies.net/Makaleler/2053683424_17KurtbasIhsan-sos-385-412.pdf

[18] Kazan-kazan ilkesi: Dengede tutulması gereken her iki koşulun en fazla karşılanacağı oyun teorisidir.

The post Yönetim Olgusu Üzerine Bir Çalışma: Elitizm first appeared on Akademik Kaynak.]]> https://www.akademikkaynak.com/ruanda-ozelinde-afrika-kolektif-kimlik-ve-catisma.html Fri, 03 May 2019 18:53:50 +0000 https://www.akademikkaynak.com/?p=7852 Ruanda Özelinde Afrika: Kolektif Kimlik ve Çatışma[1]   “Kolektif kimlik, belirli bir alanda (territoire) kök salmış bir takım grupların (etnik toplulukların) diğer gruplardan farklarını ortaya koyma, vurgulama talebidir. Bir bireyin, kendilerini tanımak ve ilgileri, mekânları, sosyal ilişkileri grup halinde işlenebilen, yönetilen, doğrulanabilen bir grup oluşturmak için geliştirdikleri bir eğilimdir.”[2] Ben MABROUK, 1992 A. Giriş Dünyanın […]