ÖZET

Tarihsel olarak, ekonomik açıdan geçmiş yıllara göre daha zengin bir dönem yaşanan dünyada, bazı kesimlerin her geçen gün artarak ve derinleşerek ilerleyen bir yoksulluk içinde olduğu gözlemlenmektedir. Maddi nitelikteki yoksunluklar sebebiyle kaynaklara ve üretim faktörlerine erişemeyerek,  asgari yaşam düzeyini sürdürebilecek gelire sahip olamama durumunu ifade eden yoksulluk, ekonomik olduğu kadar sosyal ve kültürel gereksinimlerden mahrumiyeti de kapsamaktadır.

Bu çalışmada Türkiye’de yoksulluğun yerel yönetimlere bırakılması kapsamında yerel yönetimlerin sosyal belediyecilik adı altında yaptıkları çalışmalar incelenecektir. Bu çalışma kapsamında Türkiye’de yoksulluğun boyutları ele alınarak, uygulanmakta olan mevcut mücadele politika programlarının nasıl işlediği incelenecek ve yoksullukla mücadelede nasıl daha iyi bir sisteme ulaşılacağına yönelik bilgiler ortaya konulacaktır.

Yoksullukla mücadelenin yerel düzeyde yürütülmesi yoksulluğu çözmede etkin yol mu dur?

Belediyelerin gelirlerinin eşit olmaması bölgeler arası eşitsizliklere neden olur mu?

Bazı belediyeler sosyal yardımları siyasi rant sağlamaya yönelik mi kullanıyor?

Bu çalışma nitel bir çalışmadır. Bu araştırmada ikincil kaynaklar kullanılacaktır. Bu araştırmada makaleler, tezler, dergiler ve istatistiklerden yararlanılacaktır.

Anahtar Kelimeler: Yoksulluk, Yerel Yönetim, Sosyal Belediyecilik

POVERTY FIGHT AGAINST POVERTY AND KEPT TO THE LOCAL GOVERNMENT POLICIES IN TURKEY

 SUMMARY

Historically, it is observed that some segments of the world, which has a richer period compared to the past, are in progressing poverty by increasing and deepening day by day. The poverty, which cannot have the income to sustain the minimum level of living by not having access to resources and production factors due to material deprivations, includes the deprivation of economic as well as social and cultural requirements.

In this study, the scope of poverty in Turkey left to the local authorities do their work under the name of local government social municipality will be examined. In this study, by considering the dimensions of poverty in Turkey, which will examine how to handle the current program being implemented policies to combat and how the information will be put forward for a better system would be achieved in the fight against poverty.Does the fight against poverty at the local level be an effective way to resolve poverty?Does not the equality of municipalities’ income cause interregional inequalities?Are some municipalities using social assistance to provide political rent?This study is a qualitative study. Secondary sources will be used in this research. In this research, articles, theses, journals and statistics will be used.

 Keywords: Poverty, Local Government, Social Municipality

GİRİŞ

Ekonomik ve sosyal gelişmenin sağlanarak, değişen koşullara ayak uydurabilmek için sosyal belediyeciliğin geliştirilmesine ihtiyaç vardır. Ekonomik ve sosyal kalkınmanın yerel olanaklar ve avantajlarla desteklenmesi gereklidir. Yerel yönetimlerin, sosyal alanlarda planlama, düzenleme ve uygulama işlevleri üstlenerek, yerel düzeyde sosyal harcamaların arttırılarak, istihdam, yoksulluğun giderilmesi, sağlık, eğitim ve çevrenin korunması alanlarını kapsayacak şekilde sosyal programlar üretmeleri çok önemlidir. Yerel yönetimlerce aktif sosyal politikalar üretilmesi için, yerel yönetim kuruluşlarının merkezi yönetim karşısındaki kaynak, yetki ve özerkliğinin genişletilerek merkezi yönetimlerce desteklenmesi gereklidir.

Sonuç olarak sosyal belediyecilik alanında belediye yöneticileri ve yerel halk daha fazla bilinçlenmeli, belediyelerin mali sorunları çözülmeli, yerel halk katılımı sağlanmalı, yerel yönetimlere daha fazla kaynak tahsis edilmeli, belediyeler bu kaynakları verilen doğrultuda kullanmalı, kaynakların dağılımında adil olmalı ve gelir dağılımı adaletsizliğini önlemeye yönelik işlevler üstlenmelidir. Sosyal belediyecilik uygulamalarının, halkın ihtiyaçlarını geçici olarak bir defaya mahsus karşılanması olarak algılanmamalı, sosyal hizmetler alanında belediyelerde yetişmiş kalifiye eleman bulunmalıdır.

YOKSULLUK

1.YOKSULLUK KAVRAMI

Yoksulluk, neredeyse bütün dünya ülkelerini yakından ilgilendiren, insanlık tarihinin tüm zamanlarında görülen ve üzerinde çözüm aranmakta olan dinamik bir olgudur.

Günümüzde 7 milyar civarında olan dünya nüfusunun 1,2 milyardan fazlası, günde 1 dolardan daha azıyla yaşamaya çalışmaktadır.800 milyondan fazla insan ise, ailesinin ihtiyacı olan gıdayı temin edecek maddi güce sahip olmadığı için aç kalmaktadır.(Panahi ve Malekmahammadi,2011:250-251).Dünya Bankası ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı(UNDP) gibi bu alanda faaliyet gösteren birçok uluslararası kuruluşun vurguladığı gibi, ülkelerin karşılaştığı en temel sorunlardan biri de yoksulluktur.

Sözlük anlamına bakıldığında yoksul kişi, yeteri kadar parası olmayan ya da konforlu bir şekilde yaşamak için gerekli olan araçlara sahip olmayan kişi olarak tanımlanmaktadır. Kelime olarak yoksulluk ise, yaşamın gerektirdiği olanaklardan yoksun olma durumunu ifade etmektedir.(Aktan ve Vural,2002:1-2).

Kaynak dağılımının adil olmaması, nüfus fazlalığı, eğitim ve istihdam olanaklarının yetersiz olması, bazı ekonomik ve demografik eğilimler, çevrenin hızla bozulması gibi bazı etkenler yoksulluğa sebep olan temel faktörler arasında yer almaktadır.

Her ne sebeple olursa olsun yoksulluk,  dünyanın hemen her ülkesinde ekonomik, sosyal ve psikolojik boyutları olan ciddi bir sorun haline gelmiştir.(PASAGEM,2010:1-2).Yoksulluk, toplumda ortaya çıkan değerin azlığı veya çokluğu ile değil, o değerin  toplumu  oluşturan  bireyler arasındaki eşitsiz dağılımıyla ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple yoksulluk olgusunun gelir eşitsizliğinin bir sorucu olduğu da söylenebilir.(DPT,2001:103).Yoksulluğun kapsamı, ülkeden ülkeye, dönemden döneme refah düzeyindeki gelişmelere bağlı olarak farklılıklar göstermektedir.

1. DÜNYADA YOKSULLUĞUN BOYUTLARI

Yoksulluk, küresel bir sorun olarak, gelişmiş-az gelişmiş ayırımını gözetmeksizin evrensel boyutlara ulaşmıştır. Yoksulluk sadece dünyanın azgelişmiş bölgelerinin yaşadığı bir sorun olmaktan çıkmış gelişmekte olan ülkelerin ve hatta gelişmiş ülkelerin önemli bir sorunu haline gelmiştir.Günümüzde dünya nüfusunun % 10’u toplam dünya gelirinin yüzde yetmişten fazlasını elde etmektedir. Altı milyar iki yüz milyona sahip dünya nüfusunun 2,5 milyarı- yaklaşık yarısı günlük 2 $ yoksulluk sınırının, 1 milyarı –yaklaşık altıda biri günde 1 $ yoksulluk sınırının altında yaşamaktadır. Yoksullukla birlikte ülkeler ve bölgeler arasındaki eşitsizliğin boyutları da giderek artmaktadır. Ortalama olarak yoksul ülkeler zengin ülkelerden daha yavaş büyüme oranına sahip olduğu için ülkeler arasındaki gelir uçurumu giderek genişlemektedir. 1960 yılında en zengin 20 ülkenin geliri, en fakir 20 ülkenin gelirinden 18 kat fazla iken, 1995’te bu oran 37 ile ikiye katlanmıştır (Tosuner, 2007: 64). İnsanlığın dörtte birini oluşturan sanayileşmiş kesim, dünya zenginliğinin % 85’ini elinde tutmaktadır.

Dünya Bankası (DB) verilerine göre 1981-2001 yılları arası açlık sınırında 1 $ baz alınırken, 2005-2020f yılları arasında 1.25 $ baz alınarak bölgeler itibariyle yoksul nüfus oranları hesaplanmıştır (Tablo 1). Yoksul nüfus oranı 1981-2001 yılı döneminde giderek azalma göstermiştir. 2005 yılında bu oran bir önceki yıla göre artış gösterse de bu oranın 2015 ve 2020 yılında giderek azalacağı tahmin edilmektedir. 2020 yılında en az yoksul nüfus oranının Avrupa ve Merkezi Asya ülkeleri, en fazla yoksul nüfus oranının ise Alt Sahra Afrika ülkesinin olduğu tahmin edilmektedir.

2008 yılı itibariyle DB’ nın belirlemiş olduğu dünyanın kişi başına düşen GSMH rakamı en yüksek olan ülke 58500 dolar ile Norveç’tir. Dünyanın en yoksul ve en zengin ülkesi arasındaki kişi başına düşen GSMH rakamlarına bakıldığında aradaki inanılmaz uçurum göze çarpmaktadır. 290 dolar ile Kongo Demokratik Cumhuriyeti en yoksul GSMH sıralamasında iken, 58500 dolar ile Norveç en yüksek kişi başına GSMH sıralamasındadır. Bu demek oluyor ki, GSMH bakımından dünyanın en zengin bölgesi en yoksul bölgesinden yaklaşık 200 kat daha büyüktür. Böylece bir kez daha yoksulluğun küresel bir boyutu, ülkeler arasındaki inanılmaz gelir uçurumu açıkça görülmektedir.

 2.TÜRKİYE’DE YOKSULLUĞUN BOYUTLARI

Başta Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı olmak üzere birçok sayıda uluslararası kuruluşların yapmış oldukları yoksulluk çalışmalarına bakıldığında ülkemizdeki yoksulluğun boyutlarının ne kadar ciddi boyutlarda olduğunu gözler önüne sermektedir. UNDP tarafından her yıl yayımlanmakta olan ve insani gelişmeyi, sağlık ve eğitim gibi gelişmenin ekonomik olmayan göstergelerini de dikkate alarak İGE ile ölçen 2010 insani gelişme raporuna göre, Türkiye İnsani Gelişme sıralamasında 0.754 indeks değeriyle bölge sıralamasında 16.Dünya’da ise 62. sırada yer almaktadır. Eğitim indeksinin göstergesi olarak, eğitimde brüt okullaşma oranı %74.3, yetişkin okur-yazar oranı %90 oranıyla Avrupa&Merkezi ve Asya’da 27. Dünya’da ise 83. sırada yer almaktadır. Sağlık indeks göstergesi olarak, doğumda yaşam beklentisi 72.2 değeriyle Avrupa&Merkezi Asya’da 19. , Dünya’da ise 90. sırada yer alırken, gelir indeksi açısından bölge sıralamasında 12. Dünya sıralamasında ise 63. sırada yer almaktadır. Tüm bu veriler Türkiye için 2010 yılında 0.754 lük bir insani gelişme değeri oluşturmaktadır.Dünya’da ise 62. sırada yer almaktadır. Eğitim indeksinin göstergesi olarak, eğitimde brüt okullaşma oranı %74.3, yetişkin okur-yazar oranı %90 oranıyla Avrupa&Merkezi ve Asya’da 27. Dünya’da ise 83. sırada yer almaktadır. Sağlık indeks göstergesi olarak, doğumda yaşam beklentisi 72.2 değeriyle Avrupa&Merkezi Asya’da 19. , Dünya’da ise 90. sırada yer alırken, gelir indeksi açısından bölge sıralamasında 12. Dünya sıralamasında ise 63. sı Türkiye’de yoksulluğun boyutlarını ölçmeye yönelik çalışmaların son yıllara dayandığı ve bunların sayıca çok sınırlı olduğu söylenebilir. Bu alandaki en yeni çalışmalardan birisi, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yapılan 2009 Yoksulluk Araştırmasıdır.

Tablo 1:Yoksulluk Sınırı Yöntemlerine Göre Yoksul Fert Sayısı, 2007-2009, Türkiye,   Kent, Kır   

Kaynak: TÜİK,2009 Yoksulluk Çalışması Sonuçları

Tablo 1’ de yoksulluk sınırı yöntemlerine göre Türkiye’deki 2007-2009 yılları arasındaki yoksul fert sayıları görülmektedir. 2007 yılında 328.000 kişinin açlık sınırında olduğu, 12.261.000 insanın ise gıda ve gıda dışı harcamalarını karşılayamadığı görülmektedir. Aynı y ıl, kentlerde 4.968.000, kırda ise 7.293.000 fert gıda ve gıda dışı harcamalarını karşılayamamaktadır. 2007, 2008 ve 2009 yıllarında kentlerde ve kırda yaşayan gıda ve gıda dışı harcamalarını karşılayamayan yoksul fertlerin sayısının birbirlerine oldukça uzak olduğu görülmektedir. Dünya Bankası yoksulluk analizlerinde yoksulluk sınırını günlük 1 ABD doları olarak belirlenmiştir. Bu orana göre; 2007, 2008 ve 2009 yılında, kişi başı geliri 1 doların altında ülkemizde yoksul fert bulunmadığını tablo 5’te belirtilmektedir. 2007 yılında Türkiye’ de, günlük geliri 2.15 doların altında yoksul sayısı 356.000 kişi civarındadır.Yıllar bazında baktığımızda bu sınırın altında yoksul olan fert sayısının azaldığını hatta 2009 yılında 159.000’e gerilediği tespit edilmiştir. Kişi başı geliri günlük 4,3 doların altında olan fert rakamlarına bakıldığında; 2007 yılında 5.796.000 kişiyken, bu rakam yıllar itibariyle gerileme kaydetmiştir. Sonuç olarak Türkiye’ de yıllar itibariyle yoksullukta azalma görülmesine rağmen, hala çok yüksek seviyelerde bir yoksulluk mevcuttur.

3.YOKSULLUKLA MÜCADELE POLİTİKALARI

Türkiye’de 1970’li yılların sonuna kadar devletçi kalkınma politikaları benimsenmiş, yoksulluk sorununun ise orta ve uzun vadede ekonomik büyüme ve kalkınma politikalarıyla ortadan kalkabileceği yahut azalabileceği düşünülmüştür. Bu sebeple yoksullukla mücadele alanında bu yıllara kadar doğrudan müdahale politikaları geliştirilmemiş ve uygulanmamıştır. Türkiye’de yoksullukla mücadele alanında doğrudan müdahale stratejisini benimseyen ilk ciddi politika,1976 yılında kabul edilen 2022 sayılı “Altmış Beş Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun” ile uygulamaya konmuştur.

Hedef grubu nispeten sınırlı olan 2022 sayılı yasadan sonra,1982 yılında Milli Eğitim Bakanlığı’na muhtaç durumdaki öğrencilere burs ve parasız yatılılık hizmeti verme,1983 yılında ise Mülga Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’na(SHÇEK) muhtaç kişilere ayni ve nakdi yardım yapma görevi verilmiştir.1984 yılında ise, Vakıflar Genel Müdürlüğü’ne vakfiye olma amacını da yerine getirmek üzere çeşitli sosyal yardımlar yapma yetkisi verilmiştir.(Hacımahmutoğlu, 2009:69).Nihayetinde yoksul ve muhtaç durumda olan tüm vatandaşları ilgilendiren ve daha geniş kapsamlı bir programı içine alan 3294 sayılı “Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu”(SYDTF) 1986 yılında kabul edilmiştir. Fonun en büyük harcama kalemini ise sağlık destek programı yaygın ismiyle “Yeşil Kart Sistemi” oluşturmaktadır. Herhangi bir sosyal güvenlik sistemi tarafından kapsanmayan kişilerin sağlık harcamalarını karşılayan Yeşil Kart uygulaması 1992’den beri yürürlüktedir ve yaklaşık 13 milyon kişi bu sistemden yararlanmaktadır.

4.YEREL YÖNETİM

4.1.Yerel Yönetim Kavramı

Yerel yönetimler, belirli bir coğrafya alanında, ülke kesiminde yaşayan halkın ortak ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulmuş ve karar organları halk tarafından seçilen yönetim birimleridir. Yerinden yönetim ilkesinin uygulandığı yerel yönetimler, kamu tüzel kişiliğine sahip kuruluşlar olarak, merkezi yönetimin hiyerarşisi dışında ve ona karşı belirli ölçülerde bağımsız birimlerdir.

Yerel hizmetlerin yerel yönetim birimi olan belediyelerce daha etkin ve verimli sunulmasının çeşitli nedenleri vardır (Bakınız: Siverekli Demircan, 2003:52).Buna göre;

• Halkın kamu hizmetlerinin yürütülmesine katılımı daha kolay olur ve böylece etkin katılım ilkesi sağlanabilir.
• Belediyeler küçük ölçekli birimler olduğundan (merkezi yönetime nazaran) hizmet arz ve talebi aynı ortamda gerçekleşir.
• Bürokrasi ve kırtasiyecilik azalır.
• Halkın beklenti ve taleplerini yansıtma ve cevap verme imkânı artar.
• İhtiyacın ne olduğu ve düzeyi tespit edilerek, ihtiyaçlarla kaynaklar arasında denge sağlanır. • Halkın hizmetlere finansal açıdan gönüllü katılımı mümkün olur.

 5.SOSYAL BELEDİYECİLİK

5.1.Sosyal Belediyecilik Kavramı

 Sosyal Belediyecilik; yerel idareye sosyal alanlarda planlama ve düzenleme işlevi yükleyen, bu çerçevede kamu harcamalarını konut, sağlık, eğitim ve çevrenin korunması alanlarını kapsayacak şekilde sosyal amaca kanalize eden; işsiz ve kimsesizlere yardım yapılması, sosyal dayanışma ve entegrasyonun tesis edilmesi ile sosyo-kültürel faaliyet ve çalışmaların gerçekleştirilebilmesi için gerekli olan altyapı yatırımlarının yapılması için bilinçli politikalar üretmesini öngören; bireyler ve toplumsal kesimler arasında zayıflayan sosyal güvenlik ve adalet mevhumunu güçlendirmeye yönelik olarak yerel idarelere sosyalleştirme ve sosyal kontrol işlevleri yükleyen bir modeldir (Akdoğan, 2002).

Tablo 2:Yıllar İtibariyle Belediyeler Tarafından Verilen Toplam Yardım Miktarı

Kaynak: SYGM (2013B), AR-GE ve Tanıtım Dairesi Başkanlığı Verileri

Belediyelerin Bütçe Performansı rakamlarına göre, yıllar itibariyle yapmış oldukları toplam yardım miktarı yukarıdaki tabloda gösterilmiştir. Tablodaki rakamlara göre, 2012 yılında Belediyelerin yapmış oldukları toplam yardım miktarı 543 milyon TL düzeyindedir. Ancak, bu rakamın alt bileşenleri mevcut olmadığı için belediyelerin hangi yardım türüne ne kadar harcama yaptığı bilinmemektedir. Bunun yanında, birçok belediye sistematik bir yardım programına sahip değildir ve dolayısıyla Türkiye genelinde belediyeler tarafından yardım yapılan kişiler ve kişi sayıları da bilinmemektedir.

 SONUÇ

Yoksulluk kavramının, üzerinde uzlaşı sağlanmış, herkes tarafından kabul görmüş, objektif ve sınırları açık bir şekilde belirlenmiş kesin bir tanımı bulunmamaktadır. Yoksulluk, kavramsal olarak farklı bakış açılarına göre farklı tanımlanmış olsa da, hem gelişmiş hem de az gelişmiş ülkelerde karşılaşılan temel sorunlardan birini oluşturmaktadır. Genel bir ifadeyle, asgari yaşam standardının gerektirdiği temel gereksinimlerin karşılanamaması durumunu ifade eden yoksulluk, sadece günümüz modern dünyasının bir sorunu olmayıp, tarihsel olarak çok eski zamanlardan beri üzerinde çözüm aranmakta bir olgudur. Bu bağlamda, yoksullukla mücadeleye yönelik hem ulusal hem de uluslararası düzeyde politika ve stratejiler belirlenmekte ve uygulanmaktadır.

Ekonomik ve sosyal gelişmenin sağlanarak, değişen koşullara ayak uydurabilmek için sosyal belediyeciliğin geliştirilmesine ihtiyaç vardır. Ekonomik ve sosyal kalkınmanın yerel olanaklar ve avantajlarla desteklenmesi gereklidir. Yerel yönetimlerin, sosyal alanlarda planlama, düzenleme ve uygulama işlevleri üstlenerek, yerel düzeyde sosyal harcamaların arttırılarak, istihdam, yoksulluğun giderilmesi, sağlık, eğitim ve çevrenin korunması alanlarını kapsayacak şekilde sosyal programlar üretmeleri çok önemlidir. Yerel yönetimlerce aktif sosyal politikalar üretilmesi için, yerel yönetim kuruluşlarının merkezi yönetim karşısındaki kaynak, yetki ve özerkliğinin genişletilerek merkezi yönetimlerce desteklenmesi gereklidir.

Sosyal belediyecilik alanında belediye yöneticileri ve yerel halk daha fazla bilinçlenmeli, belediyelerin mali sorunları çözülmeli, yerel halk katılımı sağlanmalı, yerel yönetimlere daha fazla kaynak tahsis edilmeli, belediyeler bu kaynakları verilen doğrultuda kullanmalı, kaynakların dağılımında adil olmalı ve gelir dağılımı adaletsizliğini önlemeye yönelik işlevler üstlenmelidir. Sosyal belediyecilik uygulamalarının, halkın ihtiyaçlarını geçici olarak bir defaya mahsus karşılanması olarak algılanmamalı, sosyal hizmetler alanında belediyelerde yetişmiş kalifiye eleman bulunmalıdır.

KAYNAKÇA

AKDOĞAN, Yalçın (2002), “Ulusal Soruna Yerel Çözü  m: Sosyal Belediyecilik”, Eminönü Bülteni, Şubat, İstanbul.

AKTAN, Coşkun Can ve İstiklal Yaşar VURAL (2002), “Yoksulluk: Terminoloji, Temel Kavramlar ve Ölçüm Yöntemleri”, Yoksullukla Mücadele Stratejileri, Aktan, Coşkun Can (ed), Hak-İş Konfederasyonu Yayınları, Ankara.

ATEŞ, Hamza (2009), “Sosyal Belediyecilik”, Çerçeve Dergisi,s. 88-95

BAŞOĞLU, U. Ölmezoğulları, N. ve Parasız, İ. (1999). Gelir Bölüşümü, Umut Matbaacılık, Bursa.

Buğra A – Keyder Ç.(2005), Poverty and Social Policy in  Contemporary, Gerçek Yayınları

COŞKUN, Selim ve Münir TİRELİ (2008), “Avrupa Birliğinde Yoksullukla Mücadele Stratejileri ve Türkiye”, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara.

DPT (2001), “Gelir Dağılımının İyileştirilmesi ve Yoksullukla Mücadele Özel İhtisas Komisyonu Raporu”, Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara.

DPT [Devlet Planlama Teşkilatı], (2001), “Gelir Dağılımının İyileştirilmesi ve Yoksullukla Mücadele Özel İhtisas Komisyon Raporu”, 9. Beş Yıllık Kalkınma Planı, DPT Yayınları, Yayın No: DPT: 2599- ÖİK: 610, Ankara 2001. s. 104.

KALE, Hüseyin Tanca’n (2007), “Bölgesel Yoksulluk ve Farklılaştırılmış Politika Önerileri”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hatay.

KAYA, Zeynep (2011), “Türkiye’de Yoksulluk Analizi: Bir Probit Model Uygulaması”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Erzurum.

Liberalization: Turkey in the 1990s1, Development and Change, Volume 3,pp.481-508. DİE (2000), İstatistik Yıllığı 1999, Ankara. Dansuk

PANAHI, Fatemeh ve Iraj MALEKMOHAMMADI (2011), “The Analysis of Effective Factors On Livelihood Poverty Alleviation In Rural Iran”, International Symposium On Poverty Alleviation Strategies, 1st Edition, Ankara.

SİVEREKLİ DEMİRCAN, Esra;(2003),”Finansal Katılım İçinde Belediye Vergilerinin Payı ve Merkezileşme”, İktisat Dergisi,439(7):s.51-58.

ŞENSES, Fikret(2002). Küreselleşmenin Öteki Yüzü Yoksulluk, İletişim Yayınları, İstanbul.

ŞENSES, Fikret(2006), “Küreselleşmenin Öteki Yüzü: Yoksulluk”, 4.Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul.

TÜSİAD (2000), “Türkiye’de Bireysel Gelir Dağılımı ve Yoksulluk: Avrupa Birliği ile Karşılaştırma”, Lebib Yalkın Yayımları, İstanbul.

TOSUNER, Özlem (2007), “Dünya Bankası ve Yoksullukla Mücadele”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli.

Welfare Study, Washington DC. World Bank. (2003). Turkey: Poverty and Coping After Crisis, Washington DC. htttp://www.sydtf.gov.tr (12.04.2007) http://www.kedv.org.tr (12.04.2007)http://www.israf.org/pdf.mikro.kanunlar.pdf(12.04.2007)http://ww.sydtf.gov.tr/sydtf_faaliyet.html(12.04.2007)http://www.meb.gov.tr/haberler/haberayrinti:basinaciklama.asp?ID=l 151 (12.04.20)

ZÜLFİKAR, Berna Şafak (2010), “Yoksulluk ve Yoksullukla Mücadele Yöntemleri: Katılımcı Bir Yaklaşımla Sosyal Riski Azaltma Projesi’nin Başarı Değerlendirmesi-Ankara İli Örneği”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara.

Kapak Görseli: https://www.superhaber.tv/17-ekim-dunya-yoksullukla-mucadele-gunu-nedir-ne-zaman-dunya-yoksullukla-mucadele-gunu-sozleri-haber-143565 adresinden alınmıştır.

GİRİŞ

Dünya’da nüfusun hızlı yaşlanması, sağlık sorunlarındaki artışlar gibi nedenlerle engelli bireylerin sayısı gittikçe artmaktadır. 7.53 milyar olan Dünya nüfusunun, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre,1 milyardan fazlası çeşitli engellilik durumları mevcuttur. Dünya Sağlık Örgütü, dünya nüfusunun yaklaşık %15’ine denk gelen bu rakamın her yıl daha da arttığını önemle belirtmektedir. Ülkemizde ise TÜİK verilerine göre 9 milyon engelli birey bulunmaktadır. Bu bireylerin sosyal hayata, istihdama ve eğitime katılamamaları; bireylerin kendilerini dışlanmış hissetmelerine, toplumda yer bulamamalarına, daha büyük psikolojik ve sosyal yaralara yol açabilmektedir.

Bu çalışmada sayılan boyutlardan engellilere yönelik istihdam politikaları boyutu ele alınacaktır.  Bu çalışmada öncelikle özürlü, sakat, engelli kavramları tanımlanacaktır. Engel türlerine değinilecektir, Dünya’da ve Türkiye’de engellilere yönelik sosyal politikaların gelişimi incelenecek, daha sonra engellilerin çalışma yaşamına katılmasının gereği üzerinde durulacaktır. Engellilerin istihdamına yönelik uygulanan politikalar (çalışma yaşamına girmeden önce, çalışma yaşamına girmede ve çalışma yaşamına girdikten sonra uygulanan politikalar ) Türkiye özelinde açıklanacak, ülkemizde engelli çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirmemenin cezası ve bu cezalardan elde edilen paraların hangi alanlarda kullanıldığı aktarılacaktır. Son olarak engelli bireylerin istihdamını teşvik uygulamalarına değinilecek ve Türkiye’de engelli istihdamına yönelik istatistikler analiz edilerek çalışma sonuç ve çözüm önerileriyle sonlandırılacaktır.

 1.)ÖZÜRLÜ, ENGELLİ SAKAT KAVRAMLARI

Literatürde farklı kavramlarla temsil edilseler de bu çalışmada ülkemizde T. C. Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın kullandığı  (Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü’nde olduğu gibi) ve 5378 sayılı Engelliler Kanunu’nda benimsenen “engelli” kavramı kullanılacaktır.

Engelli, özürlü, sakat kavramları ülkemizde geçmişten bugüne birbirlerinin yerine kullanılmıştır, kullanılmaya devam edilmektedir. Türkiye’de kullanım amaçlarına bakıldığında aralarında keskin ayrımlar yoktur, nüans farklılıkları mevcuttur.

Fakat Dünya Sağlık Örgütü’nün 1980’de geliştirmiş olduğu “Sakatlıklar, Yetersizlikler ve Engelliliklerin Uluslararası Sınıflandırılması” kodlama sisteminde engellilik olgusu 3 temel kategoride sınıflandırılmıştır. Bunlar;

-Sakatlık/Noksanlık (impairment)

-Fonksiyonel Engellilik /Yeti Yitimi (Disability)

-Sosyal ve Çevresel Engellilik /Sosyal Yetersizlik ve Dezavantajlılık (handicap)tır.

Özürlü: Doğuştan veya sonradan herhangi bir hastalık veya kaza sonucu bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yetilerini çeşitli derecelerde kaybetmiş, normal yaşamın gereklerine uyamayan kişilerdir. (T. C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Türkiye İstatistik Kurumu 2011, s. XIII)

Engelli: Bir insanın bir iş yapmasını, özrüne bağlı olarak aksatan ya da tamamen kısıtlayan olguya maruz kalan kişidir.

Özürlülük ve engellilik arasındaki farka örnek; zihinsel gerilik bir özürdür, bu geriliğin oluşturduğu eğitsel aksaklıklar bir engeldir. (https://www.rehabilitasyon.com/makale/Engel_ve_Ozur_Aras-2_CpWsDW_36)

Sakat: Normal sosyal aktivite ve rolleri üzerinde bir tıbbi durum veya hastalıktan kaynaklanan sınırlamaların yüklenilmiş olduğu kişilerdir.(Uşan,1999: s.48)

2-)ENGELLİLİK TÜRLERİ

Engellilik türleriyle ilgili farklı sınıflandırmalar olsa da genel olarak kabul gören türler şunlardır:

2.1.)Zihinsel engelli

2.2.)Görme engelli

2.3.)İşitme ve konuşma engelli

2.4.)Ortopedik engelli

2.5.)Süreğen engelli

2.6.)Çoklu engelli

2.1.)Zihinsel engelli; doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrasında çeşitli nedenlere bağlı, genel zihinsel işlevlerde normallerden önemli derecede gerilik ve uyumsal davranışlarda yetersizlik gösterme durumuna sahip bireylerdir.

2.2.)Görme engelli: Tek veya iki gözünde tam veya kısmi görme kaybı veya bozukluğu olan kişidir. Görme kaybı ile birlikte göz protezi kullananlar, renk körlüğü, gece körlüğü (tavukkarası) olanlar da bu gruba girmektedir. (Şişman vd.2011: s.5)

2.3.)İşitme ve konuşma engelli:

İşitme engelli: Tek veya iki kulağında tam veya kısmi işitme kaybı olan kişidir. İşitme cihazı kullananlar da bu gruba girmektedir. Bu kişiler işitme engelinden dolayı özel eğitime ihtiyaç duyarlar. (Öztürk, 2013: s.26)

Konuşma Engelli: Herhangi bir nedenle konuşamayan veya konuşmanın hızında, akıcılığında, ifadesinde bozukluk olan ve ses bozukluğu olan kişidir. İşittiği halde konuşamayanlar, gırtlağı alınanlar, konuşmak için alet kullananlar, kekemeler, afazi, dil-dudak-damak çene yapısında bozukluk olanlar, CVA, Parkinson Hastalığı bu gruba girerler.(Şişman vd. 2011: s.5 ) (Öztürk,2013: s. 27)

2.4.)Ortopedik engelli: Doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrasında herhangi bir nedenle, iskelet (kemik), kas ve sinir sistemindeki yetersizlik, eksiklik ve fonksiyon kaybından dolayı bedensel yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılamada güçlükleri olan kişilerdir. (Öztürk, 2013: s. 39) Kol, ayak, bacak, parmak ve omurgalarda kısalık, eksiklik, fazlalık, yokluk, hareket kısıtlılığı, şekil bozukluğu, kas güçsüzlüğü, kemik hastalığı olanlar, felçliler, serebral palsi, [1] spastikler ve spida bifida[2] olanlar bu gruba girmektedir.

2.5.)Süreğen engelliler/ Süreğen Hastalık: Kişinin çalışma kapasitesi ve fonksiyonlarının engellenmesine neden olan, sürekli bakım ve tedavi gerektiren hastalıklardır. Kan hastalıkları, kalp-damar hastalıkları, solunum sistemi hastalıkları, sindirim sistemi hastalıkları, idrar yolları ve üreme yolları hastalıkları, cilt ve deri hastalıkları, kanserler, endokrin ve metabolik hastalıklar, ruhsal davranış bozuklukları, sinir sistemi hastalıkları, HIV bu gruba girer. Bazı kaynaklarda yatalak kişiler de (yani hastalığı yataktan kalkmasına engel olacak kadar ciddi durumda rahatsızlığı olan kişiler de) bu grupta kabul edilip süreğen engelliler adıyla anılırlar. (Öztürk,2013: s.63)

2.6.)Çoklu Engelliler: Birden fazla engel türüne aynı anda sahip olan kişilerin oluşturduğu gruptur.

3.)ENGELLİLERE YÖNELİK SOSYAL POLİTİKALARIN TARİHSEL GELİŞİMİ

Kadercilik anlayışının geçerli olduğu ilkçağlarda engelli bireyler, doğanın bir gereği olarak görülmüş, mükemmel olma idealine karşı bir tehdit olarak algılanmış bazen de tanrılar tarafından cezalandırılan kişiler olarak kabul edilmiştir.(Altan’dan aktaran: Şişman vd.,2013)

Toplumun gelişmesini engelleyen, günahkâr, suçlu, lanetlenmiş kişiler olarak görülen engelli bireylere bakış açısı çok canice olmuştur. Bu bireyleri diri diri yakma, toprağa gömme gibi yollarla kendilerine göre soruna çözüm bulup toplumun tamamen sağlıklı bireylerden oluşmasına çalışmışlardır.

Yerleşik hayata geçildikten sonra, dinsel inançlar gelişmeye başlamıştır. Özellikle din adamları önderliğinde engellilere yardım, hayırseverlik gibi düşünceler yayılmaya başlamıştır. Eski Yunan ve Roma uygarlıklarında engelli bireyler dışlanmışlar; Hindu, Asur, Babil, Eski Mısır’ da tanrı sevgisini kazanmak için engellilere yardım felsefesi yaygın olmuştur.

Tek tanrılı dinlerde engelliler gibi toplumdaki imkânlardan yararlanamayan kimselere yardım düşüncesi vardır. Tüm tek tanrılı dinlerde bu alana yönelik buyruklar mevcut olsa da özellikle Kur’an-ı Kerim’de açık buyruklar dile getirilmiştir. “Körü yedirin, elinden tutup yoluna götürün.” gibi hadisler İslamiyet’in engellilere verdiği önemi gösterir. Hz. Muhammed (s.a.v) …İyiliği emretmen, kötülüğü men etmen, insanların yolundan diken, taş ve kemik (gibi zarar veren şeyleri) kaldırman, görme özürlülere rehberlik etmen, sağır ve dilsize anlayacakları bir şekilde anlatman, ihtiyacı olanın hacetini tedarik etmesi için bildiğin yere delalet etmen, derman arayan dertliye yardım için koşuşturman, koluna girip güçsüze yardım etmen, bütün bunlar kendin için (yaptığın) sadaka çeşitlerindendir…” buyurmuştur.  (Karagöz,2005:s.76)

Ortaçağda özellikle Batı Avrupa’da engelli bireylere yardım görevi kilise tarafından üstlenilmiştir. Buna karşılık toplumda o dönemde nedeni tespit edilemeyen hastalıklardan muzdarip birçok insanın hastalığı cin, şeytan istilalarına bağlanmıştır ve bu engelli insanlara cadı muamelesi yapılmıştır. Cadı olarak nitelendirilen insanlar Engizisyon mahkemelerinde ölüm cezasına çarptırılmış, diri diri yakılmıştır.(Şişman vd, 2011:6-18)

Ortaçağdan sonra sosyal sorunları çözmede devletin de sorumluluğunun bulunduğu düşüncesi gelişmiştir. İngiltere’de 1601’de Yoksul Yasaları çıkarılmıştır. Bu yasa dinsellik ve yardımseverlik öğesinin ağır bastığı paternalistik düzenlemelerdir. Eski Yoksul Yasaları (1576,1589,1601),  Speenhamland Yasası (1795) ve Yeni Yoksul Yasası (1834) olarak üç döneme ayrılan yoksul yasaları sosyal politika açısından önemlidir.  Bu yasayla yaşlı, sağır, kör, diğer zihinsel ve fiziksel engellileri kişileri de koruyucu düzenlemeler yapılmıştır. (Çelik,2014: s.39)

17.ve 18. Yüzyıllarda toplum yapısında ekonomik gelişmelere bağlı değişimler yaşanmış; devlet kavramında da yeni gelişmeler yaşanmıştır. Yönetici soylu sınıf etkinliğini yitirmiş; karşısında yeni bir güç olarak sermaye sınıfı oluşmuştur. Sermaye sınıfı eşitlik, özgürlük, mülkiyet hakkı istemiş bu hakları güvence altına alacak devlet düşüncesi gelişmiştir. Sermaye sahibi olmayan yeni bir toplumsal sınıf; “işçi sınıfı” doğmuştur.

Sanayi Devrimi’nin yaşanması ve işçi sınıfının doğmasıyla; olumsuz çalışma koşulları (Makineleşmeyle birlikte işçi sınıfının ortaya çıkması, günde 20 saate varan çalışma süreleri, düşük ücretler, erkeklerin ücretinin evi geçindirmeye yetmemesi nedeniyle kadın ve çocukların da çalışma yaşamına katılması, havasız fabrikalarda çalışılması ve yorucu iş saatleri nedeniyle işçilerin uzuvlarını makinelere kaptırması gibi olumsuz gelişmeler ne yazık ki dönemin özelliklerindendir.)  ve iş ilişkileri sistemi doğmuştur. Aileler tüm bireyleri ile çalışma hayatına dâhil olmuşlardır. Bu düzen içinde çalışma şartları nedeniyle engellilerin sayısı da hızla artmıştır. Çalışmayan özürlüler ailelerin gelir-gider dengesini bozmaya başladığı için engellilere yönelik yardımsever tavır değişime uğramıştır.

19.yüzyılın son çeyreğinde sosyal sorunların çözülmesine yönelik kamu müdahaleleri zorunluluk olarak görülmüştür. I. Dünya Savaşı’na kadar dönemde engelli bireylerin özel ve temel eğitim hizmetlerinden olabildiğince yaygın bir biçimde yararlandırılmaları engellilere yönelik sosyal politikaların öncelikli hedefi olmuştur. I. Dünya Savaşı’nın hemen ardından birçok ülkede sayıları yüz binleri aşan engellinin, tıbbi ve mesleki yönden rehabilite edilmeleri için, rehabilitasyon merkezleri kurulmuştur. Bu merkezlerde engellilerin sağlam yeteneklerini değerlendirebilecekleri işler için hazırlanabilmelerine yönelik hizmetler verilmiştir. Ayrıca bu dönemde tüm engelli bireylerin istihdam edilmesine yönelik politikalar olmasa da harp malullerinin istihdamına yönelik ilk kez Almanya’da (1919), sonra Batı Avrupa’da engellilerin istihdamına yönelik politikalar uygulamaya konmuştur. (Uşan,1999,s. 90)      2.Dünya Savaşı’ndan sonra da yine sayıları yüz binlerle ifade edilen engelli bireyler ortaya çıkmıştır. Burada yeni koruma alanları sorgulanıp, yeni tekniklere yönelinmiştir. “Sosyal Refah Devleti” olarak adlandırılabilecek devletin görev alanını genişletici bir düşünce gelişmiştir. Bu düşünce ile devletler sosyal gelişmeyi hızlandırıcı, toplumdaki bütün grup ve sınıfları dikkate alan sosyal politikalara yönelmiş ve eğitim, istihdam, sağlık, gelir dağılımı, sosyal güvenlik ve sosyal hizmet politikalarıyla toplumun ekonomik ve sosyal refahını sağlayacak önlemleri almaya başlamıştır. Bu alandaki hukuki düzenlemeler İngiltere, Almanya, bazı Kuzey Avrupa ülkelerinde, Kanada ve Japonya’da yürürlüğe konmuştur. Bu konuda uluslararası alanda çeşitli BM çalışmaları da vardır. (İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, Zihinsel Engellilerin Haklarına Dair Bildirge vb. örnektir.)

4.)TÜRKİYE’DE ENGELLİLERE YÖNELİK SOSYAL POLİTİKALARIN TARİHSEL GELİŞİMİ

4.1.)Osmanlı Devleti Dönemi’nde Engellilik ve Sosyal Politikaların Tarihi

Osmanlı Devleti Dönemi’nde yardımlaşma, sıkı komşuluk ilişkileri, korumacılık, zekât müessesesi halk arasında çok yaygın olduğundan kurumsal anlamda sosyal politika uygulamaları da dolayısıyla gecikmiştir.Ahi teşkilatı Lonca Teşkilatına dönüşmüştür. Loncalarda, Lonca üyelerinden herhangi birisinin, engellilik, yaşlılık, hastalık ve ölüm gibi sosyal riskler ile karşılaşması durumunda, gereksinim duyulursa bu sandıktan ödemede bulunulmuştur.İlerleyen dönemlerde II. Abdülhamit tarafından ilk kez sağır, dilsiz ve kör çocuklar için okul kurulduğu (Demirci Akyol, 2014:39) ve engellilerin eğitiminin kamusal politikalara konu olduğu görülmüştür.  Genel olarak toplumun kendisine bir görev olarak gördüğü engellilere yönelik yardım politikaları ağırlıktadır.

 4.2.)Cumhuriyet Türkiye’sinde Engellilik ve Sosyal Politikaların Tarihi

Cumhuriyet Türkiye’sinde engellilere yönelik sosyal politikaların ilk ayağını “maluliyet sigortası” oluşturmuştur. Bu sigorta dalı  1957’de de 6900 sayılı Maluliyet, İhtiyarlık ve Ölüm Sigortası Kanunu ile kabul edilmiştir. Maluliyet sigortası tüm engellilere yönelik bir politika değildir. Örneğin; doğuştan sakatlığı bulunanlar kapsam dışıdır.

 Bu dönemde engelliliğin tıbbi olarak tespit edilmesine yönelik idari araçlar da ortaya çıktı. Bu araçların en önemlisi 1960’ların sonunda maluliyetin tıbbi olarak tespiti amacıyla oluşturulan Türk Sakatlık Baremiydi. (Altan’dan aktaran: Altuntaş, 2014: s.61)

 Daha sonra 1950’de “Altı Nokta Körler Derneği” ve 1960 yılında “Türkiye Sakatlar Derneği” kurulmuştur.1958 yılında Altı Nokta Körler Derneği’ne, ardından 1963 yılında Türkiye Sakatlar Derneği’ne kamu yararına çalışan dernek statüsü verildi.

1967’de 854 sayılı Deniz İş Kanunu, ardından 1971’de 1475 sayılı İş Kanunu’yla istihdamda engellilere yönelik devlet destekli olumlu ayrımcılık uygulaması yürürlüğe girdi.1475 sayılı yasaya göre 50 ve üzeri sayıda işçi çalıştıran işyerlerinde çalışanların %2’si oranında engelli çalıştırma yükümlülüğü getirilmiştir. Bu, Türkiye sosyal politikası tarihinde ilk kez tek hedef grubu olarak engellilere işaret eden politika olmuştur. Maluliyet sigortası ile idari altyapısı oluşan engellilik kategorisi istihdamda engelli çalıştırma yükümlülüğü ile tam anlamıyla oluşturuldu. Engellilik kategorisi yükümlülük kapsamında tanınan istihdamda olumlu ayrımcılıktan faydalanılabilmesi için; kişinin, fiziksel ya da ruhsal bir engelinin bulunması, bu engelin tıbbi otoriteler tarafından tespit edilmesi ve engellilik derecesinin en az %40 düzeyinde olması gerekmektedir.

Engelli işçi çalıştırma yükümlülüğü ilk politika olmasına karşın yeterince etkin işletilememiştir. İşletilememesinin temel nedeni engelli çalıştırma yükümlülüğünün etkin işletilmesine yönelik güçlü bir siyasi iradenin mevcut olmamasıdır. Bunun göstergesi de engelli istihdam etmeyen işverenlere yönelik caydırıcı cezaların eksikliğidir. (Altuntaş, 2014: s.64)

Bir diğer önemli gelişme 1976 yılında çıkarılan 2022 sayılı 65 Yaşını Doldurmuş Muhtaç, Güçsüz ve Kimsesiz Türk Vatandaşlarına Aylık Bağlanması Hakkında Kanun’dur. Bu kanunla “engellilik maaşı” uygulaması başlanmıştır. Bu maaş iş gücü dışındaki engellilere bir avantaj sağlamıştır. Ancak maaşa hak kazananların hayatını idame ettiremeyecekleri kadar düşük olmasından dolayı da eleştirilmiştir. Aynı zamanda maaşa hak kazanabilmek için gerekli olan şartların ağırlığı dolayısıyla da eleştirilmiştir. Bu şartlar; herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna kayıtlı olmamak, asgari ücretin üçte birinin altında geliri bulunmak ve bakacak kimsesi bulunmamaktır. Bu kıstaslara bakılınca o dönemde devletin, engellilerin ihtiyaçlarını birincil olarak ailesi tarafından karşılanmasının beklendiği sonucuna varılıyor.

Engelli maaşına talep çok olduğundan yıldan yıla miktarı daha da azalmış, sembolik bir seviyeye gelmiştir.

Birleşmiş Milletler’in katkılarıyla Türkiye dâhil birçok ülkede engellilerin dayanak sağlaması hız kazanmıştır. Birleşmiş Milletler 1981 yılını “Dünya Engelliler Yılı” ilan etmiştir. Yine Birleşmiş Milletler’ in etkisiyle Türkiye’de Sakatları Koruma Milli Koordinasyon Kurulu kurulmuştur. 1986’da Türkiye Sakatlar Konfederasyonu kurulmuştur. Bu kurum gerçek bir politika değişikliğine yol açamamış; Türkiye’nin engellilik politikaları alanında uluslararası alanda temsil görevinden başka somut bir çalışma meydana getirememiştir.                                                                         

1994’te İBB, çeşitli işbirlikleriyle İstanbul Özürlüler Merkezi’ni kurmuştur.

Koalisyon Dönemi’nde engellilerin sorunları ulusal politika gündemine taşınmıştır. Engelli çalıştırma yükümlülüğüne uymayan işverenlere kesilen cezanın seviyesi artırılıp, yükümlülüğe uyulmaması durumu caydırıcı hale gelmiştir.

Yine Koalisyon Dönemi’nde 1997’de Özürlüler İdaresi Başkanlığı kurulmuştur. (ÖZİDA)

2002’den sonraki temel ilk gelişme Türkiye Özürlüler Araştırması’nın yapılması ve sonuçlarının kamuoyu ile paylaşılması olmuştur. Bu araştırmanın TÜİK hane halkı anket sonuçlarıyla bir karşılaştırılmasıyla yapılan analize göre; Türkiye’de engellilerin eğitim düzeyi ve istihdam edilme oranı toplumun geneline oranla daha düşük, engelliler arasındaki işsizlik oranı ve sosyal güvenceden yoksunluk oranı ülke ortalamasına göre daha yüksektir.(Altuntaş, 2014: s. 68)

2005’te 5378 sayılı “Özürlüler Yasası” çıkartılmıştır. (Şimdiki adıyla “Engelliler Kanunu”) Avrupa Birliği ile bütünleşme sürecinde engellilere yönelik sosyal politikalara önem verilmesi de kanunun çıkmasında etkili olmuştur. Kanunla birlikte TBMM 2008’de Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’ni onaylayarak, engelli haklarına dair ulusal mevzuatının önemli bir uluslararası dayanağa kavuşmasını sağlamıştır. ÖZİDA 2011’de kapatılarak yetkileri Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne devredilmiştir.

Engelliler Kanunu ile “evde bakım aylığı” ve “engelli çocukların özel eğitim merkezlerinden ücretsiz yararlanması” gibi uygulamalar hayata geçirilmiştir.Yine Engelliler Kanunuyla engelli çalıştırmayan işverenlere uygulanacak cezalar artırılmıştır. Günümüzde 2003 yılında çıkarılan 4857 sayılı İş kanunu geçerlidir ve bu kanuna göre;  50 ve daha fazla işçi çalıştıran özel sektör kurumlarının en az işçi sayısının %3’ü, kamu kurumlarının ise %4 oranında engelli çalıştırma yükümlülüğü bulunmaktadır.

5.)ENGELLİLERİN ÇALIŞMA YAŞAMINA KATILMASI GEREĞİ

İnsanlar kendilerinin ve bakmakla yükümlü olduklarının varlıklarını sürdürebilmek için çalışmak zorundalardır. Engellilerin de bu nedenle çalışma yaşamına katılması bir zorunluluktur. Toplumsal refahın artırılmasının da ancak yüksek bir istihdam düzeyinin sağlanmasıyla mümkündür.

İnsanlar sadece gelir sahibi olmak için çalışmazlar. Bir işte çalışmak, aynı zamanda bireyleri mutlu eder. Kişiliklerini geliştirip kendilerine güvenlerini pekiştirirler. Bu nedenle engelli bireyin toplumsal yaşama istihdamla tam ve etkin katılabilmesi ve saygınlık kazanması, insan onuruna yaraşır bir yaşam düzeyine ulaşabilmesi ancak özgürce seçtiği bir işte çalışmasıyla mümkün olacaktır.

Yetersizlikleri ve çoğu zaman da toplumdaki önyargılar nedeniyle istihdam olanakları sınırlandırılmış bu kişilerin çalışma yaşamına girebilmesine yönelik ihtiyaç duyulan politikalar, sosyal adaletin temini ve sosyal devletin oluşumu açısından gerekli olduğu kadar, toplumsal huzurun sağlanması açısından da önemlidir.

6.)ENGELLİLERİN İSTİHDAMI

Engellilerin istihdamını öngören politikalar BM’nin belirlediği standart kurallara uygun bir biçimde engelliler işe yerleştirilmeden önce izlenmeye başlanır işe yerleştirmesinden sonra da sürerek devam eder. Engelli bireylerin eğitiminde zorluklar, eğitim seviyesinin düşük kalmasına, istihdam edilememeye ve düşük kaliteli istihdama neden olmaktadır.

6.1.)Engellilerin İstihdamına Yönelik Çalışma Yaşamına Girmeden Önce Uygulanan Politikalar

Tıbbi tedavi ve rehabilitasyon yapılır. Bu politika özel ve temel eğitimle mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyon hizmetlerini kapsar.

Rehabilitasyon: Kişinin günlük yaşama adaptasyonunu sağlayan her türlü tedaviye verilen addır. Rehabilitasyonda fizik tedavinin yanı sıra sosyal yaşama adaptasyon ve psikolojik tedavi yöntemleri de uygulanır.

Yine çalışma yaşamına girmeden önce özel ve temel eğitim verilir. Anayasamızın 42. Maddesinde de “ Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” ve “Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.” hükümleriyle engelliler için özel ve temel eğitimin önemine değinilmiştir.

 Engelliler Kanunu’nda da engellilere yönelik eğitim hizmetlerinin önemine değinilmiştir. 15. Maddede “Engelli çocuklara, gençlere ve yetişkinlere, özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak, bütünleştirilmiş ortamlarda ve engelli olmayanlarla eşit eğitim imkânı sağlanır.

Engelli bireylere yönelik çalışma yaşamına girmeden önce uygulanan politikalardan bir diğeri mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyon hizmetlerinin verilmesidir.. MEB ve İŞKUR’daki meslek edindirmeye yönelik düzenlemeler kurslar mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyon hizmetlerine örnektir. Ayrıca belediyelerin halk eğitim ve çıraklık eğitim merkezlerinde işbirliği yaparak verdikleri eğitimler de mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyon hizmetlerine örnektir.

6.2.)Engellilerin İstihdamına Yönelik Çalışma Yaşamına Girebilmede Uygulanan Politikalar

6.2.1.) Bağımsız Çalışmaya Yönlendirme

Engelli bireyler bu bağlamda parasal, ayni ya da hizmet niteliğindeki yardımlardan yararlandırılabilir. Örneğin; bir iş kurmak isteyen engelli bireylere, çok düşük faizli ya da faizsiz krediler, vergi bağışıklıkları, işyeri tahsisi, işyerinde kullanılacak ekipmanların sağlanması gibi parasal ya da ayni yardımlarda bulunulabilir.

6.2.2.)Bağımlı Statüde Çalışma

Engellilere yönelik 6 çeşit istihdam politikası uygulanmaktadır:

6.2.2.1.)Kota Yöntemi: Yasalarla belirlenen sayıda istihdam kapasitesi bulunan işverenlere, yasalarla saptanan oranda engelli çalıştırma yükümlülüğünün getirilmesini öngören istihdam yöntemidir.

Kota yöntemi ilk defa I. Dünya Savaşı Dönemi’nde Almanya’da ortaya çıkmıştır. Tüm engelli kişilerin istihdamına yönelik olmasa da harp malullerinin istihdamını kolaylaştırmak amacıyla ortaya çıkmıştır. Zamanla kapsam genişletilmiş ve diğer engelli grupları da kota yönteminden yararlanabilmişlerdir.

Ülkemizde en çok uygulanan yöntemdir. Türkiye’de bu oran özel sektörde %3, kamu sektöründe %4’tür. Ülkemizde ilk kez 1967’de Deniz İş Kanunu’yla düzenlenmiştir. Çeşitli tarihlerde birçok düzenleme yapılmıştır. Konu son olarak 4857 sayılı İş Kanunu’nda ele alınmıştır.

6.2.2.2.)Tahsis Yöntemi: Çeşitli engelli gruplarının farklılıkları göz önünde bulundurularak bahçıvanlık, santral operatörlüğü gibi bazı iş ve mesleklerin kısmen veya tamamen engelliler için ayrılmasını öngören istihdam yöntemidir.

6.2.2.3.)Sınırlı Tahsis Yöntemi: Bazı iş ve mesleklerin tümü ile değil, yasalarla belirlenen işyerleri, çalışma kolu veya mevkiler için engellilere ayrılması yöntemidir.

6.2.2.4.)İşe Girmede Öncelik Tanınması Yöntemi: İşyerinde çalışırken engelli hale gelenlerin iyileşmesi halinde diğer isteklilere nazaran öncelikle işe alınmasını öngören yöntemdir.

6.2.2.5.)Korumalı İşyeri: Normal işgücü piyasasına kazandırılmaları güç olan engelliler için mesleki rehabilitasyon ve istihdam oluşturmak için; devlet tarafından teknik ve mali yönden desteklenerek çalışma ortamının özel olarak düzenlendiği işyerleridir. Korumalı işyerlerinde engellilere yönelik ergonomik düzenlemelere de yer verilir.

Korumalı işyeri açabilmek için; “Çalışan sayısının büyükşehir belediye sınırları içinde en az otuz, büyükşehir belediye sınırları dışında en az on beş olduğu ve çalışanların %75’ini yönetmelikte belirtilen şartlara (1- En az %40 oranında zihinsel, ruhsal-duyusal ve davranışsal engelli olmak veya diğer engel gruplarından ise %60 ve üzeri engelli olmak, 2- Kuruma kayıtlı olmak, 3- 15 yaşını bitirmiş olmak gerekir.) uygun engellilerin oluşturduğu işyeri işverenleri korumalı işyeri statüsünün oluşturulması için il müdürlüğüne başvuruda bulunur. Bu kapsamda çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde belirsiz süreli iş sözleşmesine ve belirli süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür. Oranların hesaplanmasında yarıma kadarki kesirler dikkate alınmaz, yarım ve daha fazla olanlar tama dönüştürülür.” (http://www.inemdip.sakarya.edu.tr/tr/docs/uzaktan_egitim/Engelliler%20ve%20%DDstihdam.pdf) Ülkemizdeki başarısı tartışılır olmakla birlikte 2005’ten itibaren “korumalı işyeri” kavramı 5378 sayılı Engelliler Kanunu ile hukuk sistemimize girmiştir.

 6.2.2.6.) Evde Çalıştırma: İşyerine gelemeyecek durumdaki engellilerin istihdamını kolaylaştırmaya yönelik bir uygulamadır.

6.3.)Engellilerin İstihdamına Yönelik Çalışma Yaşamına Girdikten Sonra Uygulanan Politikalar

Hukuki düzenlemelerle özürlülerin korunmasına yönelik ilkelere işlerlik kazandırmak amaçlanmıştır.

 Anayasamızın 50. Maddesinde “Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.” hükmüyle çalışma yaşamının engelliler açısından düzenlenmesine değinilmiştir.

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda konuyla ilgili düzenlemeler vardır.

Aynı zamanda 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda 122. Maddenin 1. Fıkrasında geçen “dil, ırk, renk, cinsiyet ibaresine engellilik ibaresi de eklenmiştir.

4857 sayılı İş Kanunu’nda da Anayasa ve 5510 sayılı kanundaki hükümleri destekler nitelikte, “istihdamda ayrımcılığı” önlemeye yönelik hükümler mevcuttur.

7.)ENGELLİ ÇALIŞTIRMA YÜKÜMLÜLÜĞÜNÜ YERİNE GETİRMEMENİN CEZASI

Cezai müeyyide İş Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu yükümlülük yerine getirilmediği takdirde işverene veya işveren vekiline çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için 2019 yılında 3250 TL’dir.

8.)CEZA PARALARININ KULLANILDIĞI ALANLAR

İş Kanunumuzun 30. maddesinin son fıkrasına göre çıkarılan “Özürlü ve Eski Hükümlü Çalıştırmayan İşverenlerden Ceza Olarak Kesilen Paraları Kullanmaya Yetkili Komisyonun Kuruluşu ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik” hükümleri gereğince bu işverenlerden kesilerek İŞKUR’a aktarılan ceza paralarıyla engellilere ve eski hükümlülere yönelik mesleki eğitim ve rehabilitasyon programı düzenlenir. Bu eğitim ve rehabilitasyon programı engellilerin kendi işlerini kurmalarını, engellilerin iş bulmasını sağlayacak destek teknolojilerini ve bunun gibi projeleri kapsar. (Karabulut, 2007: s.77)

 9.)ENGELLİ BİREYLERİN İSTİHDAMINI TEŞVİK

Engelli istihdamının teşvik edilmesi amacıyla, çalışma gücünü %80’den fazla kaybetmiş engelliyi çalıştıran, kontenjan fazlası engelliyi çalıştıran, yükümlü olmadığı halde engelli çalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir engelli için sigorta primine ait işveren hisselerinin %50’si Hazinece karşılanır.

10.)TÜRKİYE’DE ENGELLİ İSTİHDAMINA YÖNELİK İSTATİSTİKLER

10.1.)Engelli Çalıştırmakla Yükümlü İşyerlerinde İşçi Olarak Çalışan Engelli Birey Sayısının Yıllara Göre Dağılımı

Yıllara göre dağılıma bakıldığında 2008’den bu yana ülkemizde çalıştırmakla yükümlü olunan engelli birey sayısı ve çalışan engelli birey sayısı kamu sektöründe incelendiğinde istihdam büyük ölçüde sağlanmış durumdadır Hatta 2018 Şubat istatistiğine göre, kamu sektöründe yükümlülük kapsamındaki kişilerin yanında 2479 engelli birey daha istihdam edilmektedir.  Fakat özel sektörde durum aksinedir. Son 10 yıllık istatistiklere göre özel sektörde hiçbir zaman yükümlülük tamamen yerine getirilmemiştir. 2018 Şubat istatistiklerinde de yükümlülükte çalıştırılmakla yükümlü olunan engelli birey sayısı 116.649 iken, 101.212 çalışan engelli birey mevcuttur. 15.437 engelli birey istihdam edilmek için gerekli şartları sağlar durumda iken bu haktan mahrum durumdadır.

10.2.) Kamu Kurumlarında ve Özel Sektörde Engelli Kotasından Başvuru Yapan ve İstihdam Edilen İşçilerin Yıllara Göre Dağılımı

Kamu kurumlarında ve özel sektörde engelli kotasından başvuru yapan ve istihdam edilen işçilerin yıllara göre dağılımı incelendiğinde; bir önceki tabloda istihdam edilen engelli birey sayısı yıldan yıla artış göstermiş olsa da 2002’de engelli kotasından başvuru yapan engelli birey sayısı 23.117 iken, bu kişilerin yaklaşık %50 si istihdama katılabilmiştir. Ancak bu oran yıldan yıla azalma göstermiştir.  Öyle ki 2017 de 100.201 kişi engelli kotasından işe başvurmuş bu bireylerin yaklaşık olarak %12.13’ü olan 12.151 engelli birey istihdama dâhil olabilmiş; oran %50’den %12.13’e düşmüştür. Daha sonrasında ise 2018’in Mart ayında 31.380 engelli bireyden 3.890’ı istihdama dâhil olma fırsatına kavuşmuştur. Bu oran %12.4 ‘e tekabül etmekte ve az da olsa istihdam oranını artırmaktadır.

SONUÇ

 Ülkemizde diğer Avrupa ülkeleriyle bir kıyaslama yapıldığında, sanayileşmenin etkisiyle ve geleneksel toplumsal yardım müesseselerinin oldukça etkin olması sebebiyle kamusal anlamda engellilerin istihdama katılmasına yönelik çabalar oldukça geç başlamıştır. Başladığı zaman da “çalıştırma yükümlülüğünü” ihlale karşı caydırıcı cezalar öngörülmemiştir. Ülkemizde engellilerin istihdama dâhil olmasıyla ilgili 6 yöntem kabul edilmiştir. (Kota Yöntemi, Tahsis Yöntemi, Sınırlı Tahsis Yöntemi, İşe Girmede Öncelik Tanınması Yöntemi, Korumalı İşyeri Yöntemi, Evde Çalıştırma Yöntemi ) Ülkemizde en yaygın olanı “kota yöntemi” dir. Kota yönteminde genellikle büyük kentlerde 50 işçi ve üzerinde istihdam eden işletmeler ağırlıkta olduğundan düzenlemeyle kırsalda yaşayan çoğu engelli göz ardı edilmiştir.MBu çalışmanın görüşü ilk düzenlemelere rağmen cezalar artırılmış olsa dahi daha caydırıcı seviyeye getirilip, teşviklerin de artırılmasıyla engellilerin istihdamına daha fazla katkı sağlanmış olacaktır.

Ülkemizde ve Dünya’da toplumdaki dezavantajlı gruplardan birisi olan engellilere yönelik istihdam politikaları ve diğer sosyal politikaların her sağlıklı insanın bir engelli adayı olduğu düşünülerek planlanmalı ve hayata geçirilmelidir.

Dipnotlar ve Kaynakça

[1] Serebral palsi; doğum öncesinde, doğum sırasında ve doğum sonrası erken dönemdeki, beyin hasarı sonucu ortaya çıkan, ilerleyici olmayan ancak yaşla birlikte değişebilen, hareketi kısıtlayıcı, kalıcı motor fonksiyon kaybı, postür ve hareket bozukluğu olarak tanımlanmaktadır. Serebral palside, beyinde oluşan hasar ilerleyici değildir. Serebral Palsi bulaşıcı, kalıtsal ve hayatı tehdit eden bir durum değildir.

[2] Spina bifida doğumda görülen omurga da açıklık, ayrıklık olma durumudur.

Altuntaş, B. (2014) Dezavantajlı Gruplar ve Sosyal Politika, 1.Basım,  Nobel Akademik Yayıncılık s.57-75

Altuntaş, B. ve Atasü- Topcuoğlu, R. (2016). Engelli Bakımı, Sosyal Bakım ve Kadın Emeği .(1. Baskı). Nika Yayınevi s.17

Çelik, A. (2014). Avrupa Birliği Sosyal Politikası ve Türkiye, 1. Basım, Kitap Yayınevi s.38-40

https://www2.diyanet.gov.tr/DiniYay%C4%B1nlarGenelMudurlugu/WebKutuphanesi/Halkkitaplar%C4%B1/engelli_hadis.pdf,(ErişimTarihi: 28/11/2018)

https://acikders.ankara.edu.tr/pluginfile.php/9259/mod_resource/content/0/engelsiz%C5%9Fehirplanlama%20raporu.pdf (Erişim Tarihi: 30/10/2018)

https://www.amerikaninsesi.com/a/t%C3%BCrkiye-de-engellilerin-sorunlar%C4%B1-%C3%A7%C3%B6z%C3%BCm-bekliyor-/4684478.html,(Erişim Tarihi: 23/11/2018)

http://www.bursamuhasebe.net/2019-yili-50-ve-daha-fazla-isci-calistirilan-isyerlerinde-calistirilmasi-zorunlu-olan-engelli-ozurlu-teror.html?amp (Erişim Tarihi: 14/05/2019)

https://www.evrensel.net/haber/177935/engellilik-nedir-engelli-kimdir (Erişim Tarihi: 03/11/2018)

http://fizyoo.com/spina-bifida-nedir/ (Erişim Tarihi:11/12/2018)

http://www.inemdip.sakarya.edu.tr/tr/docs/uzaktan_egitim/Engelliler%20ve%20%DDstihdam.pdf  Erişim Tarihi: 17/10/2018) 

www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5378.pdf (Erişim Tarihi: 20/10/2018)

http://www.milliyet.com.tr/dunyadaki-engelli-sayisi-gun-dunya-2788055/ (Erişim tarihi:  05/11/2018)

https://www.rehabilitasyon.com/makale/Engel_ve_Ozur_Aras-2_CpWsDW_36 (Erişim tarihi:03/11/2018)

http://sercev.org.tr/serebral-palsi  (Erişim Tarihi:11/12/2018)

Orhan, S. (2013). Türkiye’de Özürlü Dostu İstihdam Politikaları (Durum Analizi ve Öneriler) (Erişim Tarihi: 08/10/2018)  T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi Yayınları

http://www.casgem.gov.tr/dosyalar/kitap/42/dosya-42-6486.pdf

Karabulut, A. (2007) Türkiye’deki İşsizliği Önlemede Aktif İstihdam Politikalarının Rolü ve Etkinliği, Uzmanlık Tezi s.77 ve s.92-94 (Erişim Tarihi:08/10/2018)

https://statik.iskur.gov.tr/tr/rapor_bulten/uzmanlik_tezleri/ALPASLAN%20KARABULUT%20%28T%C3%9CRK%C4%B0YE%E2%80%99DEK%C4%B0%20%C4%B0%C5%9ES%C4%B0ZL%C4%B0%C4%9E%C4%B0%20%C3%96NLEMEDE%20AKT%C4%B0F%20%C4%B0S.pdf

https://www.turkcebilgi.com/t%C3%BCrkiye’de_sosyal_g%C3%BCvenlik (Erişim Tarihi:05/11/2018)

http://www.uzmantv.com/rehabilitasyon-nedir (Erişim Tarihi: 05/11/2018)

Öztürk, M. (2013). Hayata Renk Katanlar “Engelli Grupları”, 1. Baskı, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Yayınları s.21-63

Şişman, Y. , Kocabaş, F. ve Yazıcı, B. (2011). Özürlülerin Çalışma Yaşamına Katılması Gereği ve Türkiye’de Bu Bağlamda Uygulanan Sosyal Politikaların Genel Bir Değerlendirilmesi –Kota Yönteminin Uygulanmasına İlişkin Bir Eskişehir Örneği-. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları s.6-62

T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ve Türkiye İstatistik Kurumu. (2011). Özürlülerin Sorun ve Beklentileri Araştırması 2010. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası s. XIII-XIV

Uşan, F. (1999) İş Hukukunda Sakat İstihdamı. Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi s.48-59

The post Engellilere Yönelik İstihdam Politikaları first appeared on Akademik Kaynak.]]>