Çin dünyanın en büyük ikinci ekonomisine sahip olan ülkesi.  Ülkenin ekonomisini ayakta tutan esas unsurlardan biri de ticarettir. Bugün Çin bir çok ülkeye ürün ihraç etmekle birlikte bir çok ülkeden de ürün ithal ediyor. Koronavirüs bu bağlamda Çin ekonomisinde büyük bir iz bırakacaktır. Öyle ki,  bazı ülkeler Çin’den ürün ithalini bir süreliğine ara vermek niyetindedir.

Diğer taraftan  koronavirüs ülkedeki turizm sektörünü etkiliyecektir. İngiliz havayolu şirketi British Airways 29 Ocak sabahı yaptığı açıklamada, koronavirüs’ün patlak vermesi nedeniyle Çin anakarasına yapılan tüm doğrudan uçuşları askıya aldığını açıkladı. Daha önce Çin’e yapılan uçuşlar, United Airlines, Air Canada ve Cathay Pacific Airways tarafından kısmen iptal edildi. Aynı zamanda  Alman havayolu Lufthansa ile İsviçre ve Avusturya Havayolları’nın 9 Şubat’a kadar, Azerbaycan havayolu şirketi olan AZAL ise 7 marta kadar Çin’e gidiş ve dönüş uçuşlarını askıya aldıklarını bildirdiler [2].

Çin hükumeti, koronavirüs salgınının sadece sosyal değil, aynı zamanda ekonomik bir sorun haline geldiğini de kabul ediyor. Hızla yayılan bir hastalığın doğrudan etkisi, düşmüş bir yolcu akışı durumunda zaten açıkça görülmektedir. Çin, ay yeni yılını kutlamakta olmasına rağmen, birçok vatandaş herhangi bir etkinliğe katılmak ve ziyaret etmek yerine evde kalmayı tercih ediyor. Ulaştırma Bakan Yardımcısı Liu Xiaoming’e göre, Yeni Yıl’ın ilk günü olan 25 Ocak’daki toplam seyahat hacmi geçen yıla göre 28,8% azaldı. Aynı zamanda, sivil hava taşımacılığı sektöründe düşüş 41,6%, demiryolu taşımacılığında 41,5%, otobüs ve araba yolculuklarında ise  25% olarak gerçekleşti [3].

Ulaşımdaki azalmaya ilişkin endişeler nedeniyle, koronavirüsün yayılması bağlamında petrol de daha ucuz hale gelmektedir. Öyle ki, virüs nedeniyle WTI Crude  markalı petrolün fiyatında 0.28%, BRENT Crude markalı petrölün fiyatında 0.09%, URALS markalı petrolün fiyatında 2.54%, MEXİCAN Basket markalı petrölün fiyatında ise 2.52% azalma vardır [4].

Koronavirüs’ün yayılması nedeniyle Çin borsa endekslerinde keskin düşüşler izlenmektedir. Öyle ki, şuan SSE Composite endeksinde 2.75%, FTSE China A50 endeksinde ise 2.91% düşüş vardır [5][6].

Diğer tarafdan koronavirüs çok sayıda çok uluslu şirketin faaliyetlerinde de etkisini gösterecektir. Öyle ki, Çin’in açık kapı siyasetinin aynı zamanda ucuz iş gücünün neticesinde dünyanın bir çok şirketi şu anda Çin’de kendi faaliyetlerini devam ettiriyorlar. Fakat bu virüs şirket ürünlerinin ihracında büyük sorunlara neden olabilir. Aynı zamanda şu anda ülkede tatil günlerinin uzatılması şirketlerin bir müddet üretimlerinin durması anlamına geliyor.

Koronavirüs adı ile tanınan 2019-nCoV virüsünün yayılmasının önü alınmazsa Çin ve dünya ekonomisinde çok büyük problemlerinin takık olabiliriz. Öyle ki, bu virüs Çin hükumetinin en büyük hayali olan “Bir Kemer – Bir Yol” projesinin sonu olabilir. Aynı zamanda bu virüs önlenmezse ülkeler kendi şirketlerini, yatırımcılarını Çin kadar iyi koşullar sağlayan ülkelere taşıyacaktır ki, bu da sonuç olarak yeni bir jeo-ekonomik ve jeopolitik haritanın çizilmesi demektir.

KAYNAKÇA.

1. Johns Hopkins Whiting School of Engineering Center for Systems Science and Engineering, Mapping 2019-nCoV https://systems.jhu.edu/research/public-health/ncov/
2. https://www.bbc.com/russian/news-51292346
3. https://www.vestifinance.ru/articles/131775
4. https://oilprice.com/
5. Shanghai Stock Exchange official website http://english.sse.com.cn/
6. https://uk.investing.com/indices/ftse-china-a50

Loading...

Taking too long?

Reload document

| Open in new tab

Kapak Görseli: https://www.dunyabulteni.net/ekonomi-finans/hayata-dokunan-finans-islami-finans-etem-hakan-ergec-h441543.html adresinden alınmıştır.

1990’li yılların başlarında Azerbaycan’da sosyo-ekonomik kriz yaşanıyordu. Bunun sebepleri şunlardır;
1. Sovyetler dağıldıktan sonra idari amirlik sisteminden piyasa ekonomisine geçişte oluşan “şoko-terapi” etkisi
2. Dağlık Karabağ savaşı
3. Yönetim enstitüsü’ne olan ciddi boşluklar

Tüm bunların ekonomiye vurduğu darbeleri makroekonomik göstergelerden görülmektedir. Yapılan araştırmada genellikle ülkenin Gayri Safi Yurt İçi Hasılanın (GSYİH) büyüme hızı ve enflasyon düzeyi gibi makroekonomik göstergeleri kullanılmıştır.

Grafikte de görüldüğü gibi Azerbaycan’ın gayri safi milli hasılanın büyüme hızı 1991 yılında % -0.7, 1992 yılında % -22.6, 1993 yılında ise % -23.1’dir. Buradan hareketle, bir gelişimin var olduğu söylenebilir.  Öyle ki,  Haydar Aliyev döneminden önceki dönemde yani 1991 ile 1992 yılları arasında GSYİH artış hızında keskin bir azalma olmuştur (%-21.9). Fakat Haydar Aliyev’in iktidarının ilk yılında (1993) bu azalma derecesi % -0.5’e düşmüştür. Bu faiz oranları bir gelişmeyi değil, bir krizin önlenebileceğini ifade etmektedir. Çalışmanın sonraki aşamasında Azerbaycan’ın ekonomik gelişmesini makroekonomik göstergeler ile net bir şekilde açıklanmıştır.

Haydar Aliyev Reformları ve “Asrın Antlaşması”

“Asrın Anlaşmasına” geçmeden önce “Bişkek protokolü”ne değineceğiz. Azerbaycan ekonomisinin gelişmesine izin vermeyen faktörlerden biri de Dağlık Karabağ savaşıdır. Önceki grafiklerimizde de görüldüğü üzere bu savaşın sürdürülmesi ülke ekonomisine çok büyük darbe vurmuştur. Bunu anlayan Haydar Aliyev diplomatik kanalları kullanarak kendi seçmenlerinin kabul edebilecekleri barış şartlarını aramaya başlamıştır ve bunun sonunda Haydar Aliyevin uzun süren politikasının ardından   5 Mayıs 1994’te Kırgızistanın’ın başkenti Bişkek’te Azerbaycan ve Ermenistan yetkilileri arasında ateşkes anlaşması imzalanmıştır. Dağlık Karabağ savaşı geçici olarak sona ermiştir.

Bakü’de 20 Eylül 1994 tarihinde Gülistan sarayında Hazar’ın Azerbaycan’a ait bölümündeki “Azeri”, “Çırak”, “Güneşli” yataklarının derin su katlarındaki petrolün ortak işlenmesine ilişkin değeri 7,4 milyar dolar olan “ürünün pay dağıtımı” tipli anlaşma imzalanmıştır. Anlaşmaya tarihi, siyasi ve uluslararası önemi sebebiyle “Asrın anlaşması” denmiş, yaklaşık 400 sayfa hacminde ve 4 dilde yansımıştır. “Asrın anlaşması”na dünyanın 8 ülkesinde yer alan (Azerbaycan, ABD, Büyük Britanya, Rusya, Türkiye, Norveç, Japonya ve Suudi Arabistan) 13 en ünlü petrol şirketi (Amoco, BP, Mcdermott, UNOCAL, SOCAR, Lukoil, Statoil, Exxon, Türkiye Petrolleri, Pennzoil, ITOCHU, Ramco, Delta) katıldı. Bu anlaşmanın yatırımları: Büyük Britanya’nın “British Petroleum” yüzde 17,12, “Ramco” yüzde 2,08, ABD’nin “Amoco” yüzde 17,01, “UNOCAL” yüzde 11,2, “Penzzoil” yüzde 9,81, “Mcdermott” yüzde 2,45, Rusya’nın “Lukoil” yüzde 10,0, Norveç’in “Statoil” yüzde 8,56, Türkiye’nin “Türk petrolleri” yüzde 1,75 ve Azerbaycan Petrol Şirketinin ise yüzde 20’dir. Bununla da “Yeni petrol stratejisi” ve doktrini hayata geçirilmeye başlanmıştır. “Asrın anlaşması” Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisi tarafından onaylandı ve 12 Aralık 1994 tarihinde yürürlüğe girdi. İlk defa hesaplanmış çıkarıla bilen petrol rezervi 511 milyon ton olmuştur. Sonraları fiyatlandırıcı kuyuların sonuçlarına göre bu rezerv 730 milyon tona ulaşmıştır ve bununla ilgili yatakların işletilmesi için talep edilen yatırım harcamaları 11,5 milyar ABD doları kabul edilmiştir. Genel temiz gelirden Azerbaycan’ın payına yüzde 80, yatırımcıların payına ise yüzde 20 düşmüştür. [3]

“Asrın anlaşmasın”nı  Azerbaycan Uluslararası Operasyon şirketi kurmuş ve onaylanmış olan tek program SOCAR ile ortak çalışmalara başlanmıştır. Bu anlaşma sonradan dünyanın 19 ülkesinin 41 petrol şirketi ile 30 kadar sözleşme imzalanmıştır. “Asrın anlaşması” hem hidrokarbon rezervlerinin miktarı hem de yapılan yatırımların hacmine göre dünyada bağlanan en büyük anlaşmalar listesine girmiştir. İmzalanan petrol anlaşmaları, Azerbaycan’ın petrol endüstrisinin gelişmesi için öngörülen 64 milyar dolar yatırımının 57,6 milyarı deniz yataklarının işletilmesine ve perspektifli yapılarda arama çalışmalarının yapılmasına yöneliktir. [3]

Aralık 1999’de Azerbaycan’ın “menfaat petrolü” ile doldurulmuş ilk tanker dünya pazarlarına çıkarılmıştır. Bu petrolün satışından elde edilen para Haydar Aliyev tarafından oluşturulan Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Fonu’na aktarılıyor ve halka fayda sağlıyordu. Kuzey yönündeki uzunluğu 231 km, çapı 720 mm olan Bakü-Novorossisk petrol boru hattının Azerbaycan kısmı onarılmış ve inşa edilmiştir. İlk kez 25 Ekim 1997 tarihinde Azerbaycan petrolü Novorossisk limanına (Rusya Federasyonu’na) nakledilmiştir. Hat kullanıma sunulduktan sonra 2007 yılının sonuna kadar bu güzergahla 11 milyon 34 bin ton petrol nakli yapılmıştır.

Haydar Aliyev’in reformlarının ülkenin ekonomik kalkınmasındaki katkısını genel makroekonomik göstergelerden de görebiliriz. Grafikte de gördüğümüz gibi Haydar Aliyev  kendi reformlarıyla çok kısa bir zamanda Azerbaycan ekonomisini krizden kalkınma seviyesine getirmiştir. Öyle ki, Haydar Aliyev Azerbaycan’ın GSYİH artış temposunu % -19.7’den % 10.208’e yükselmiştir. Bu müthiş ekonomik kalkınma “Ekonomik kalkınmanın Azerbaycan modeli” olarak tarihe geçmiştir. Bunlara ilaveten çalışmada enflasyon dereceleri de analiz edilmiştir.

Araştırmada hem tüketici fiyatlarını hem de GSYİH deflatörünün hesaplanan enlasyon düzeyini analiz edilmiştir. İşte burada gerçekten Haydar Aliyev’in reformarının mükemmelliği görülmektedir. Öyle ki, Haydar Aliyev Azerbaycan’ın enflasyon düzeyi (Tüketici fiyatları ile) % 1662’den % 2.234’e düşürmüştür. Buradan anlaşıldığı üzere, eğer Haydar Aliyev iktidara gelmeseydi şu an Azerbaycan Cumhuriyetinin bağımsızlığı belirsiz olabilirdi.

Buradaki makroekonomik göstergede de bir enflasyon düşüşü görülmektedir. Öyle ki, 1994 yılında Azerbaycan’ın enflasyon düzeyi (GSYİH deflatörü ile hesaplanma) % 1386.067 , 2003 yılında ise bu gösterge % 6.961’dir. Enflasyonun her iki hesaplanmasında da önemli bir kalkınma görülmektedir. Tüm bunlar Haydar Aliyev’in mükemmel siyaseti ve reformları ile olmuştur.

1999 yılının Kasım ayında Türkiye’nin İstanbul şehrinde düzenlenen AGİT Zirvesinde ABD, Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan, Kazakistan ve Türkmenistan cumhurbaşkanları tarafından Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) “Ana İhraç Petrol Kemerinin” çekimi hakkında devletlerarası anlaşma imzalanmıştır. 18 Eylül 2002 tarihinde Bakü’de Sengeçal terminali’nde  Haydar Aliyev’in, Türkiye ve Gürcistan cumhurbaşkanlarının katılımı ile Bakü-Tiflis-Ceyhan ihraç petrol boru hattının temel taşı konulmuş ve yapımına başlanmıştır. BTC’NİN Azerbaycan bölümünün Gürcistan bölümü ile birleştirilmesi İlham Aliyev döneminde ekim 2004’de gerçekleşmiştir. 13 Temmuz 2006 yılında ise Türkiye’nin Ceyhan kentinde XXI asrın en büyük enerji projesi olan Haydar Aliyev adına Bakü-Tiflis-Ceyhan ana ihraç boru hattının açılış töreni yapılmıştır. BTC kullanıma sunulduktan sonra 2007 yılının sonunda Ceyhan limanından 36 milyon 796 bin 555 ton Azerbaycan petrolü dünya pazarlarına göndermiştir. [7]

Son olarak söyleyebiliriz ki, Azerbaycan halkının kurtarıcısı olan Haydar Aliyev’e bugün Azerbaycan halkı minnettar olmalıdır. Çünkü, Haydar Aliyev’in reformları neticesinde Azerbaycan’da müthiş bir ekonomik kalkınma sonucu “Ekonomik Kalkınmanın Azerbaycan Modeli” tarihe geçmiştir. Araştırmada tüm bunlar genel makroekonomik göstergeler üzerinden incelenmiştir. Bugün Haydar Aliyevin siyasetini Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev devam ettiriyor. Bunun sonucudur ki, bugün Azerbaycan, Güney Kafkasya bölgesinde birçok göstergede lider konumda olmakla birlikte bölgenin en güçlü ekonomisine sahip ülkedir.

Kaynakça

1. Dünya Bankasının GSYİH göstergeleri. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=1993&locations=AZ&start=1991
2. Dünya Bankasının enflasyon göstergeleri. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.DEFL.KD.ZG?end=1995&locations=AZ&start=1991
3. Azerbaycan Cumhuriyeti Enerji Bakanlığının resmi sitesi. http://minenergy.gov.az/index.php/az/19-energetika/neft?start=4
4. Dünya Bankasının GSYİH göstergeleri. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2003&locations=AZ&start=1994
5. Dünya Bankasının enflasyon göstergeleri. https://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG?end=2003&locations=AZ&start=1994
6. Dünya Bankasının enflasyon göstergeleri. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.DEFL.KD.ZG?end=2003&locations=AZ&start=1994
7. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, Neft Daşları Biblioqrafik vəsait, s.85. Bakı – 2011. C.Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanası

Grafik 1.  ABD ve Çin’de Kişi başında düşen GSYH’nın büyüme oranı. [2]

İlk olarak, Çin ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki 2017 yılında gerçekleşen dış ticarete bakalım.

Çin’in ABD’ye ihracatı

• Elektrikli ekipman – 146 milyar dolar;
• Makine ve ekipman – 110 milyar dolar;
• Mobilya ve Yatak – 32 milyar dolar;
• Oyuncaklar ve spor malzemeleri – 26 milyar dolar;
• Plastik – 16 milyar dolar;
• Hizmetler – 17 milyar dolar.

Aynı zamanda, ABD Çin’e ihracat yapıyor

• Hizmetler – 58 milyar dolar;
• Uçaklar – 16 milyar dolar;
• Makine ve ekipman – 13 milyar dolar;
• Tahıl, meyve (soya fasulyesi) – 13 milyar dolar;
• Arabalar – 13 milyar dolar;
• Elektrikli ekipman – 12 milyar dolar. [3]

Gördüğümüz gibi, dış ticaretten en çok Çin kazanıyor.Bu mesele ise ABD-nin yeni yönetimini çok sinirlendiriyor. Bu ticaret savaşında, ABD yönetimi Çin’i özel ekonomik bölgelerde vergi indirimlerinin yıllarını uzatmak, Çin Yuanı’nın gönüllü olarak devalüasyonu ve sahte patentlerin alınması konusunda suçlamaktadır. ABD’nin asıl amacı Çin’i ticaret savaşında yenmek, şimdi bu konuya bakalım.

Çin’de kanunen özel ekonomik bölgelerdeki vergi muafiyetleri 10 yıl için belirlendi, ancak Çin, bu muafiyeti 30 yıldan fazla bir süredir yabancı yatırımcılara, özellikle ABD’li yatırımcılara uyguluyor.Bu nedenle, ABD’deki yatırımcılar, ucuz iş gücü ve yüksek vergi imtiyazları ile Çin’de faaliyet göstermeye devam ediyor [4].

ABD Başkanı Donald Trump, Çin’i istimarcı olarak adlandırdı ve Çin’den gelen ürünler için yüksek tarif oranları getirdi. 23 Ocak 2018’de ABD Başkanı Donald Trump, ülkeye ithal edilen güneş panellerinde % 30′ luk bir tarife belirledi; Tarife 4 yıl boyunca geçerli olacak, yıllık % 5 azalarak, % 15 seviyesine düşecek.Ayrıca, büyük ev tipi çamaşır makinelerinin ithalatı için de bir tarife belirlendi (ilk 1,2 milyon ithalat için % 20 – bir sonraki için – % 50) Bu tarife 3 yıl için geçerli olacak ve aynı zamanda ilk 1,2 milyon otomobil için % 16’ya ve daha sonra % 40’a kadar kademeli olarak azalacaktır [5].Güneş pili üretiminde dünya lideri olan Çin, ABD’ nin benzer hareketleriyle “büyük hayal kırıklığını” dile getirdi. 23 Ağustos 2018′ de ABD liderliği Çin’den ithal edilen mallara % 25 oranında vergi belirledi.Bu ithal edilen mallar listesinde  16 milyar dolar değerinde 279 Çin ürünü bulunuyor. Aynı gün, 23 Ağustos’da, Çin, ABD’ nin ithalat vergilerinin bu girişimi ile ilgili olarak Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) dava açtı. [6]

Çin ABD’nin tüm bu siyasetine  karşılık vermek için, Çin Yuanı’nı gönüllü olarak devalüe ediyor. Öyle ki, Çin hükümeti yuanı gönüllü olarak devalüe ederek ihracatı teşvik etti. Ülkedeki ulusal para biriminin düşük değerinden dolayı, Çin’deki mallar yabancı alıcılar için daha ucuzdur. Örneğin, eğer yuan dolara karşı  5% değer kaybederse, o zaman ABD’lilerin aldığı bir bilgisayar 5% daha ucuzdur.ABD Çin mallarına karşı ne kadar yüksek tarif oranları tatbik ediyorsa bir o kadar da Çin hükumeti, yuanı devalüe ediyor. Sonuç olarak, Amerikalı iş adamları Çin’den aldıkları mallar için ek bir ücret ödemiyorlar. Bugün Çin hükumeti yuanın  devalüasyonu için yeni yollar arıyor. ABD’nin bu adımı DTÖ prensiplerine çok aykırı.

Grafik 2. 1990-2017- yılları arasında Çin ve ABD’nin yüksek teknoloji ihracatı (ABD doları ile) [7]

Grafiğe baktığımızda, Çin’in 2017 yüksek teknoloji ihracatının 504.381 milyar dolar, ABD’nin yüksek teknoloji ihracatının ise 110.10 milyar dolar olduğunu görüyoruz. Çin yüksek teknoloji ihracatında ABD’yi geçmiştir. Bu kalkınmanın önünü kesmek için ABD, Çin’in Huawei şirketini siyah listeye saldı. Genel olarak, Huawei, dünyada 5G teknolojisini  en ucuz ve en hızlı üreten şirket olduğu için ABD’yi endişelendiriyor. Eski zamanlarda boğazları fethederek dünyaya hükmetmek mümkündü şimdi ise 5G teknolojisini hızlı ve ucuz yapan ülkeler dünyaya hükmediyorlar.Çünkü 5G teknolojisi dünya ekonomisi ve siber güvenlik standartlarını tamamen değiştirecektir. ABD’nin Huawei şirketine karşı bu kadar tepkisine rağmen bu siyaset Huawei şirketini etkilemedi. Öyle ki, 5 Haziran 2019’da en büyük Rus cep telefonu operatörü MTS,  Çinli telekom – cihaz  üreticisi Huawei şirketi ile, 5G teknolojilerinin geliştirilmesi ve Rusya’daki beşinci nesil iletişim ağlarının pilot kullanımına ilişkin bir anlaşma imzaladığını söyledi [8] .

Günümüzde ticaret savaşı devam etmektedir. ABD ve Çin müzakere etmeye başlasa da eski politikalarından çekilmiyorlar.Biz Çin’in bu savaşta daha büyük bir avantajı olduğunu düşünüyoruz. Çünkü ABD’nin aksine Çin’in her konuya karşı uyarlanabilir bir mekanizması var.

Dipnot ve Kaynakça

1. E.A.Qəribli, A.C.Əzimzadə “Çin iqtisadi inkişaf modelinin spesifik xüsusiyyətləri” Azərbaycan Dövlət İqtisad
2. Universitetinin Elmi Xəbərləri 2018 yanvar – mart s. 136 (2018)
3. Dünya Bankasının GSYH ile ilgili istatistik göstergeleri. https://sdg-tracker.org/economic-growth
4. The People’s Republic of China Office of U.S. Trade Representative (ustr.gov).
5. А.Д. Тужилин “Развитие особых экономических зон в Китае” Современные научные исследования и инновации. № 1 (2016)
6.  President Trump Approves Relief for U.S. Washing Machine and Solar Cell Manufacturers (англ.). Office of the U.S. Trade Representative (ustr.gov) (Jan 2018). 
7. Китай подал иск в ВТО из-за новых пошлин США // РБК
8. Dünya Bankasının yüksek teknoloji ihracı ile ilgili istatistik göstergeleri https://data.worldbank.org/indicator/TX.VAL.TECH.CD?locations=CN-US
9. МТС и Huawei договорились о развитии 5G в России https://ria.ru/20190605/1555295921.html

2013 yılında Venezuela ekonomisi çok kötü durumda idi ve yalnız ülkenin ana ihraç malı olan petrol gelirleri ile ayakta kalmıştı. Bunun başlıca sebebi o yıllarda dünyası piyasasında petrolün fiyatının yüksek olmasıydı. Nicolas Maduro’nun iktidara gelmesi arifesinde (2013’ün başı), Venezuela’nın devlet borcu GSYİH’nın % 70’ni oluşturuyordu.Aynı zamanda 2013 yılında ülkenin  bütçe açığı ise % 13 oldu. Lakin 2013 yılı sonuçlarına göre ülkede GSYİH yüzde 1,6 arttı, fakat enflasyon ise yüzde 56,3 olarak çok yüksek idi [2].Altı aylık parlamentodan özel yetkiler alan Maduro “ekonomik saldırı” ilan etti ve özel şirketlerin menfatine yüzde 30’luk bir tavan tayin etti. Bu siyasetten sonra ülkede şeker, bitki yağı ve tuvalet kağıdı gibi temel malların açığı oluştu. Bu başarısız ekonomik siyaseti kapatmak için hükümet ekonomik sorunların  temelinde yolsuzluk, sabotaj, spekülasyon aynı zamanda  ülkeye karşı açılmış “ekonomik savaş” gibi faktörlerin durduğunu söylüyor [3].

2014 yılında dünya petrol fiyatlarının keskin bir şekilde aşağı düşmesi nedeniyle ülke ekonomisi bir sonraki darbeyi yaşadı. Sonuçta hükümet gelirleri petrol ihracından önceki yıla göre üçte bir oranında azaldı. Merkez bankası emisyon hesabına bütçe açığı karşılamaya çalışmıştır, sonuç itibariyle 2015-in eylül değerlendirmelerine göre yıllık enflasyon oranı yüzde 200’e yakın bir oranda kabul edildi (resmi verilere göre yüzde 140).  Enflasyonu düşürmek amacıyla hükümet karmaşık bir döviz sistemi kurdu. Bu ise doların “resmi oranının” piyasa oranından 100 kat fazla olması ile bitti. Chavism ideolojisini takiben, Maduro hükümeti, idari olarak gıda fiyatlarını sınırladı ve bu da toplam temel gıda kıtlığına yol açtı. Ocak 2016’da, Cumhurbaşkanı Maduro, Ekonomi Bakanı olarak sosyolog, solcu  Luis Salas’ı atadı. Maduro hükümetinin diğer üyeleri gibi, Salas da Batı ülkelerinin Venezuela’ya karşı çıkardığı “ekonomik savaşı” zorlukların ana nedeni olarak görüyordu.

Uluslararası Para Fonu ve diğer kurumların hesaplamalarına göre, 2016 yılında GSYİH’nın azalması yüzde 18, enflasyon yüzde 550, işsizlik yüzde 21, bütçe açığı GSYİH’nın yüzde 17’ne ulaştı, dış borcu ise $ 130 milyar geçti. Ülke artık sosyo-ekonomik ve sosyo-siyasal bir fiyaskonun sınırında bulunuyordu.2017 yılında ülke nüfusunun yüzde 93’ü gıda problemi yaşıyor. Bu yüzdende ülkede darbe olayları artıyor [5]. Temmuz 2018’de, resmi olmayan bir tahmine göre Venezuela’da enflasyon yıllık bazda% 82.766 idi. Uluslararası Para Fonu’na göre, ülkedeki enflasyon yılda yüzde 1 milyona ulaşabilir [6]. Ağustos 2018’de Nicolas Maduro, benzin fiyatlarını dünya ortalamasına yükseltmeyi planladığını açıkladı, ancak 16.5 milyon özel kart sahibi, iki yıl boyunca aynı fiyata benzin alabilecek.Lakin bu siyasetle de Venezuela krizi atlatamadı.20 Ağustos 2018’de, eski Bolivar yerine, ülkede – egemen Bolivar – yeni bir para birimi çıkarıldı.Başlangıçta 1000: 1 döviz kuru planlandı, ancak 100.000: 1 olarak belirlendi.Hükumet Yeni Egemen Bolivarı 3600: 1 oranında kripto para birimi olan  “petro” ya bağlamayı düşünüyordu. Aynı gün, Venezuela Merkez Bankası egemen bolivarın oranını eski bolivarın son resmi oranının çok altına düşürmekle ulusal para birimini yüzde 96 oranında devalüasyon ettirdi. Bu da Venezuella ekonomisinin iflasa uğramasını kolaylaştırdı [7].

Bizim düşüncemize göre Venezuela şuan Hollanda sendromu yaşıyor. İthalata büyük bağımlılık, dünya petrol fiyatlarındaki düşüş, gıda üretimi ve dağıtımı üzerindeki devletin aşırı kontrolü ülkedeki ekonomik krizin temel nedenleridir. Ülkenin “Hollanda sendromundan” çıkması için hükumet çabuk bir şekilde gayri-petrol sektörüne yatırım yapmalı, ülkede bir an önce siyasal düzen kurarak yabancı özel şirketleri ülkeye yatırım yapmaya inandırmalıdır.

Kaynak

1. Николас Мадуро вступил в должность президента Венесуэлы. ТАСС.
2. Ивановский З.В. Внутренняя и внешняя политика Венесуэлы в условиях кризиса // Латиноамериканский исторический альманах. — 2014. — Т. 14. — №  — С. 224—225
3. Venezuela Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption
4. https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=VE
5. «Venezuela: a nation in a state», The Economist, 16.02.2016
6. Venezuela Inflation Rate
7. Новый боливар со старыми проблемами

Dünya ekonomisinin küresel finansal ve ekonomik krizin etkilerinden yavaş bir şekilde toparlanmasının arka planına karşı, dünya toplumu yeni bir etkileşim modeli bulmak ve ekonomik kalkınma için yeni mekanizmalar yaratmak zorunda kalacaktır. Çin ekonomisini dünya ekonomisine entegre etme sürecinde, barış ve insani kalkınmanın sürdürülmesine büyük katkı sağlamak için yeteneklerine uygun olarak daha fazla uluslararası sorumluluk ve yükümlülük üstlenmeye hazırdır. “Tek kuşak ve tek yol” ortak inşaat girişimi, ekonomik faktörlerin serbest, düzenli hareket etmesini teşvik etmeyi, kaynakları etkin bir şekilde tahsis etmeyi ve pazar entegrasyonunu derinleştirmeyi, ülkelerin tek bir kuşak ve bir yol boyunca ekonomik politikalarının koordinasyonunu teşvik etmeyi ve bölgesel işbirliğini genişletmeyi ve derinleştirmeyi amaçlamaktadır. Ortak çabalarla, böyle bir mimari çerçevesinde açık, kapsayıcı ve dengeli bir bölgesel işbirliği mimarisinin oluşumu, tüm fayda ve sürdürülebilir kalkınma fırsatları bu projenin avantajlarının artmasını teşvik eden faktörlerdendir [3]. Başkan Xi Jinpingin Asya 2015 Boao Forumu yıllık toplantısının açılışında dediği gibi  ” Tek Kuşak ve tek yol” projesi Çin’in solosu değil de projeye katılan  tüm ülkelerin gerçek korosu olacaktır [5]. ” Tek Kuşak ve tek yol” projesi Çin ulusunun yeniden canlanması konusunda “Çin rüyası” Çin’in hedefi uygulanmasında komşu ülkelere yönelik Çin’in dış politikasının anahtar rolü ve Çin liderlik seviyesinin bir sonucu olarak doğmuştur.  Xi Jinping göre, komşularına karşı dış politikasının başarılı promosyonu Çin’in gelişmesi için elverişli bir ortam yaratacaktır. Bu proje vasıtasıyla sırayla, tüm komşu ülkeler büyük fayda kazanacak ve birlikte  ortak refah gerçekleşecektir. Çinin bu  girişim Çin’in Batıya açılması, mal ve sermaye ihraçının Avrasya’da yeni pazarlara gelişimini genişleterek ülkedeki aşırı kapasite sorunu çözmek ve  Çin’in batı ve doğu  gelişmesinde disproporsi problemini aşmak için yardımcı olacaktır [6].

“Bir kuşak bir yol” mega projesinin kendinde birleştirtiği projeler.

İpek Yolu Ekonomik Kemer

“İpek Yolu’nun Ekonomik Kuşağı” projesi üç trans-Avrasya ekonomik koridorunun oluşturulmasını ele alıyor: Kuzey (Çin – Orta Asya – Rusya – Avrupa), Merkezi (Çin – Orta ve Batı Asya – Basra Körfezi ve Akdeniz) ve Güney (Çin –  Güney-Doğu Asya -Doğu Asya – Güney Asya – Hint Okyanusu).

21. Yüzyılın Deniz İpek Yolu

“21. Yüzyılın Deniz İpek Yolu” projesi iki deniz yolunun oluşturulmasını içeriyor: Çin sahilinden Güney Çin Denizi’nden Güney Pasifik bölgesine bir rota; diğeri ise Çin ve Avrupa’nın kıyı bölgelerini Güney Çin Denizi ve Hint Okyanusu üzerinden birbirine bağlamayı öngörüyor.

Proje ile ilgili  durumlar.

Rusya ve Çin’in, İYEK’in inşası ile ilgili işbirliği üzerinde işbirliği yapma niyetleri, Mayıs 2015’te iki liderin toplantısı sırasında ortak bir açıklama ile teyit edilmiştir [7]. Rusya ve Çin, AEB ve İYEK çerçevesinde inşaat altyapısının modernizasyonu, inşaat, enerji, kaynak çıkarma ve yüksek teknolojiler alanlarında işbirliği yapabilirler [8].

İYEK çerçevesinde yeni Avrasya demiryollarının yapımı ve BDT topraklarındaki eski binaların yeniden inşası, Avrupa ve Asya-Pasifik bölgesi arasında kargo taşımacılığının karayolu güzergahları üzerinde AEB’nun transit pozisyonlarının güçlendirilmesine yardımcı olmaktadır (şu anda Avrupa ve Asya-Pasifik bölgesi arasındaki kargo taşımacılığının büyük bir kısmı Süveyş Kanalı’ndan teknik kısıtlamalarla geçmektedir). Avrasya’dan Avrupa’ya kadar Asya-Pasifik Bölgesi’nden en kısa karayolu, mesafenin % 50’sini kısaltabilir ve denizle karşılaştırıldığında daha güvenlidir ve ondan çok büyük karlar elde edilebilir. Kazakistan,  Çinin İYEK’ni Kazakistan programı “The Light Way” (“Nurly Zhol”) ile yerleştirmeyi kabul etti. Örneğin, Rusya için İYEK’in kuzey yönüne, “Trans-Avrasya Kuşağı RAZVITIE” (TEEP) projesi ve Rusya’nın güvenilir bir jeoloji veri tabanına dayalı bir demiryolu projesi geliştirme konusundaki zengin deneyimini dikkate alarak Trans Sibirya Demiryolları ve Baykal-Amur Ana Hattı’nın modernizasyonu programı ile yerleştirilmesi mümkündür [9].

Kazakistan ve Belarus başkanları, İYEK çerçevesinde Çin ile olan işbirliğini çok takdir ediyor. Belarus, Çin mallarını Avrupa’ya ihraç etmek için uygun bir platform (geçiş merkezi) haline geldi (Çin – Kazakistan – Moskova. Moskovadan ise iki istikamet mevcüt. Minsk – Batı Avrupa; St. Petersburg – İskandinav ülkeleri.) Aleksandr Lukaşenkoya göre, Belarus, Çin ekonomisinin Avrupa Birliği pazarlarına girmesi için bir platform olmaya hazır. Çin tarafı ise, İYEK stratejisinin Belarus’un ulusal stratejisiyle entegrasyonunu kolaylaştırmaya hazır olduğunu ifade etti [10].

Kafkasya devletleri arasında ise bu projeden Azerbaycan ve Gürcistan büyük gelirler kazana bilir. (Bu durumda tabii ki, Türkiyede). Eğer ki, projenin 1. kolu yani İYEK, Hazar denizi vasıtasıyla haraket ederse ve buradan TRASEKA ve ya BTK gibi projelerle işbirliği yaparsa çok kısa bir zamanda bu ölkeler artık gelişmekte olan ülkeler statüsenden çıkacaktır.

Sonuç

Sonuç olarak diye biliriz ki, Çin sosyalist bir ülke olmasına rağmen serbest piyasa ekonomisini de geliştiriyor (Çin dünyada tek piyasa ekonomili sosyalist ülkesidir.) Çin böyle bir mega proje ile artık globalizasyonu yeni bir seviyeye çıkartmışdır.Bu proje dünya ekonomisinde jeopolitik düzlemde bir çok değişiklikler edecektir.Her bir ülkeni yeni pazarlar, yeni vaatler ve yeni ekonomik ve politik stratejiler bekliyor.Bu proje yalnız projede bulunan ülkelerin ekonomik kalkınmasını etkilemiyecek aynı zamanda multiplikatif efekt sayesinde diğer ölkelerinde üretim hacmini kendi etkisini gösterecek ve dünya ülkelerini yeni bir ekonomik düzeye çıkaracaktır.

Kaynakça

1. 习近平提战略构想：“一带一路”打开“筑梦空间” ( http://politics.people.com.cn/n/2014/0811/c1001-25439028.html  )
2. Экономический пояс Шелковый путь ( http://aprcenter.ru/component/k2/328.html )
3. Vision and Actions on Jointly Building Silk Road Economic Belt and 21st-Century Maritime Silk Road ( http://en.ndrc.gov.cn/newsrelease/201503/t20150330_669367.html )
4. 习近平“一带一路”构想战略意义深远 ( http://news.cri.cn/gb/42071/2014/10/10/882s4720906.htm )
5. Xi on “Belt and Road”: Not China’s solo but inspiring chorus ( http://www.xinhuanet.com//english/2015-03/28/c_134105208.htm )
6. 三大区域发展战略为经济发展提供有力“抓手” (Стратегия развития трех районов обеспечит условия дальнейшего экономического роста) ( http://finance.people.com.cn/n/2014/1208/c1004-26164002.html )
7. Совместное заявление Российской Федерации и Китайской Народной Республики о сотрудничестве по сопряжению строительства Евразийского экономического союза и Экономического пояса Шёлкового пути ( http://kremlin.ru/supplement/4971 )
8. ЕАЭС и КНР в рамках Шелкового прорабатывают проекты в ТЭК и логистике ( https://ria.ru/20150417/1059099953.html#ixzz3ar005uh7 )
9. Сазонов С. Л. Россия и Китай в Евразийском транспортном коридоре / С. Л. Сазонов // Азия и Африка сегодня. −2014. -№ 8. -С. 12-18
10. Лукашенко предлагает инвесторам КНР использовать преимущества ЕАЭС РИА Новости, 11.5.2015. ( https://ria.ru/20150511/1063830613.html )

Hazar’ın Azerbaycan sektöründe yerleşen  Şahdeniz sahasının II. Fazından çıkarılan gazın Türkiyeye ve Avrupaya taşıyacak olan enerjinin ipek yolu – TANAP (Trans Anadolu doğalgaz boru hattı)( Trans Anatolia Natural Gas Pipeline) , Güney Gaz Koridoru  (GGK) projesinin bir koludur. Uzunluğu 1850 km olan hatt Türkiye – Gürcistan sınırında Güney Kafkasya Boru Hattına (South Caucasus Pipeline) (SCP)  birleşmiştir. TANAP  Türkiye – Yunanistan sınırında Trans Adriyatik Boru Hattına  (TAP) birleşerek doğalgazı İtalya ya kadar taşıyacak ve Güney Gaz Koridorunun çalışma sistemini devreye sokacaktır.

Resmi olarak proje hakkında ilk bilgiler  17 Kasım 2011’de  İstanbul’da düzenlenen III Karadeniz Enerji ve Ekonomik Forumu’nda SOCAR Başkanı Rövnag Abdullayev tarafından açıklanmıştır. 26 Haziran 2012’de  İstanbul’da  TANAP projesi ile ilgili anlaşma  imzalanmış, 17 Mart 2015 yılında ise gaz hattının inşası ile ilgili çalışmalar başlanılmıştır. Toplam proje değeri 8 milyar dolar olan Trans Anadolu doğalgaz boru hattı 12 Haziran 2018’de Eskişehir’de büyük bir törenle açıldı. TANAP projesinde  SOCAR yüzde 80, BOTAŞ ve TPAO ise yüzde 20 paya sahip.

Peki Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı  ülkelere neler kazandıracak?

TANAP projesi ilk olarak Azerbaycana çok büyük yeni ekonomik ve siyasi perspektifler kazandıracaktır. Ekonomik taraftan baktığımız zaman Azerbaycan artık doğalgaz piyasasın da rekabet yarata bilecek bir duruma gelecektir. 2020 yılında hattın bant yeteneği yılında 16 milyar, 2023 yılında 23 milyar, 2026 yılında ise 31 milyar metreküpe ulaştırılacak. İlk dönemde TANAP hattı ile nakledilecek 16 milyar metreküp Azerbaycan gazının 10 milyar metre küpü Avrupa’ya, 6 milyar metreküpü ise Türkiye’ye satılacak.Siyasi taraftan baktığımız zaman ise bu hatt Dağlık Karabağ probleminin çözülmesine yardım ede bilir. Çünkü Avrupa artık yeni enerji tarafdaşına karşı ikili oyunlar oynamaktan vazgeçecektir.

TANAP projesi Avrupa içinde çok önemli bir proje çünki “doğalgaz yandığında ortaya çıkan
karbon emisyonu petrole göre yaklaşık %30 kömüre göre %45 daha az olduğundan” (TANAP
Project, 2016) çevreci bir özelliğe sahiptir. Bu ise Avrupa Birliğinin  için ideal bir çevre politikasıdır. An itibari ile Avrupa da doğal gaza olan talep günden güne artmaktadır ve Güney Gaz Koridoru bu talebin ödenmesi için büyük bir şans. İşte tam da bu yüzden Avrupa için bu projenin gerçekleşmesi çok önemli.

Türkiye ise doğalgaz talepinin çoğunu Rusyadan almaktadır. TANAP projesinin gerçekleşmesi ile Türkiye Rusya dan olan doğalgaz bağımlılığını azaltacaktır. Çünkü artık 6 milyar metreküp doğalgazı TANAP ile Azerbaycan dan alacaktır. Ayrıca Türkiye bu projede Gürcistan gibi transit ülke olduğu için transit olarak çok büyük ekonomik menfaat kazanacaktır.Yalnız transit ülke olarak Türkiye yılda 4 milyar dolar kazanacak ayrıca vatandaş da daha ucuz doğalgaza kavuşacaktır. Gelecekte Güney Gaz Koridoruna eğer Nabucco projesi de birleşirse bu zaman transit ülkeler (bu durumda Azerbaycan da transit ülke olacak) 2 kat daha fazla çıkar elde edecektir.

Sonuç olarak diyebiliriz ki, yapılan araştırmadan göründüğü gibi Güney Gaz Koridoru projesinin II kolu, enerjinin ipek yolu olan Trans Anadolu doğalgaz boru hattı (TANAP) nın gerçekleşmesi bağlamında hem Avrupa, hem Azerbaycan, hem de Türkiye büyük ekonomik, ekolojik ve siyasi avantajlar kazanacaktır bu avantajlar ise kesinlikle bölgesel sosyo-ekonomik kalkınmaya kendi etkisini gösterecektir.

Kaynakça

1.Azərbaycan Respublikası prezidentinin rəsmi saytı. www.president.az

2. Nuray ERDOĞAN (2017)  “TANAP PROJESİNİN TÜRKİYE ve AZERBAYCAN ENERJİ
POLİTİKALARINDAKİ YERİ ve ÖNEMİ” , Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(3), s. 10

3. .Avrupa Birliği Sürecinde Enerji Faslı (2014), T.C. Avrupa Birliği Bakanlığı, s. 14

4.“TANAP Project: Securing the natural gas needs of Turkey and Europe Providing SCADA and
telecommunications infrastructure for the pipeline” (2016)

5. TANAP projesinin resmi sitesi.

Peki neden bu konsepte üçüncü yol adı verilmiştir? Çünkü İslam ekonomisinin temelinde kapitalizmin ve sosyalizmin sadece olumlu tarafları vardır. islam ekonomisi İslamın sosyal ve ahlak kuralları ile belirlenen özel ekonomik kalkınma yolunun olasılığı hakkında fikirleri ifade etmek için kullanılan terimdir [2]. Belirtmek gerekir ki, islam ekonomisi neyin kötü veya yasak (haram) neyin ise iyi veya izin edilmiş (helal) olması hakkında yargılara dayanır. Bu nedenle, batı’nın iktisat biliminden farklı olarak burada İslam (şeriat) hukuku temel anlam alıyor. İslam hukuku, diğer yasal sistemler gibi, ekonomik ve diğer faaliyetleri için kendi “çerçevesini” oluşturuyor, ama burada önemli bir fark vardır. Dünyevi sistemlerde yasalar insan izni ile hazırlanıp, değiştirilirp, iptal edilip ve sonuçta dünyevi nitelik taşıyorsa, İslam sisteminde yasalar Tanrısal doğalar tarafından olmalılar ki, değişmez, ebedi ve insan müdahalesinden özgür bir karaktere sahip olsunlar [3].

KUR’AN-I KERİM’DE EKONOMİK DEĞERLER

a) Ölçü ve tartı meselesi

Müslümanların kutsal kitabı olan Kur’an’da ekonomik değerlere aşırı önem verilir. Örnek olarak, Kur’an’da gösteriliyor: “Ölçüde ve tartıda doğru olun”. (El-En’am suresi ayet 152). Ayrıca Kur’an El-En’am suresi ile birlikte, Al-A’raf suresinin 85, El-İsra suresinin 35, Eş-Şuara suresinin 181,182. ayetlerinde de ölçü ve tartı konusunda adil olmayı bizlere aşılamıştır.

b) Mal mübadelesi meselesi

İslam ekonomi eğitiminde mal mübadelesinin de özgül ağırlığı vardır.Misal olarak, En-Nisa suresinin 29. ayetinde buyuruluyor: “Ey iman edenler! Karşılıklı rızayla yapılan alışveriş müstesna olmak üzere, birbirinizin mallarını haksız bahanelerle (haksız yere) yemeğin ve kendinizi öldürmeyin! Şüphesiz Allah size karşı merhametlidir”. Yahut, Al-A’raf suresinin 85. ayetinde gösteriliyor “İnsanların mallarının değerini (veya onların hakkını) azaltmayın”.

c) İsraf meselesi

Kur’an-ı Kerim‘de gösteriliyor ki, yeryüzünde insanın yaşaması için tüm nimetler vardır.İnsanlar her türlü helal yemeğe, giyinmeye ve zenginliğe layıktırlar. Fakat bu nimetlerden kullanılan zaman insan israfa izin vermemelidir. “Ey Adem oğulları! Her ibadet vakti (namaz kılarken camiye giderken veya tavaf ederken) güzel elbiselerinizi giyin, yiyin için, fakat israf etmeyin, çünkü (Allah) israf edenleri sevmez”! (Al-A’raf suresi, 31). Başka bir ayette buyuruluyor “Size verdiğimiz rızıkların temizinden (helalinden) yiyin, ama bunda ölçüyü aşmayın (israf, cimrilik ve nankörlük etmeyin, ihtiyacı olana şer‘i kural üzere yardım edin), yoksa öfkeme mahkum olursunuz. Öfkeme mahkum olan ise mutlaka uçuruma düşüp mutsuz (cehennemlik) olur.” (Taha suresi, ayet 81) Veya “Elini kısma, tamamen açıp israf da etme. Yoksa hem kınanmış, hem de pişman olursun” (El-İsra suresi, ayet 29)

d) Para tedavülü meselesi

Kur’an’da para tedavülü ile alakadar ayetler de gösterilmektedir. Paranın faize verilmesi, tefecilik, dilencilik islam ahlakında en çirkin ve iğrenç amel olarak gösteriliyor. “Ey iman edenler. Allah’tan korkun ve eğer müminseniz,  her çeşit tefecilik kalıntısını terkedin” (El-Bakara suresi, ayet 278). Ayrıca El-Bakara suresinin 275, 276, Al-İ İmran suresinin 130, Er-Rum suresinin 39 ayetlerinde faiz meselesi sert şekilde eleştirilmiştir [4]. Dilencilik hakkında ise İslamda en ağır ifadeler kullanmıştır.Dilencilik kıyamet gününde utanç sebebi olacaktır [5].

Genelde ekonomide “haramı” şöyle sınıflandırmak mümkündür:

1. Faizcilik ile uğraşmak;
2. Rüşvet vermek ve almak;
3. Dalavere ve yalan yoluyla kazanç elde etmek;
4. Haram kategorisine ait ürün (uyuşturucu maddeler, alkollü içkiler, domuz ve ondan hazırlanmış ürünler, fuhuş, kumar v.b). Üretmek ve satmak;
5. Pazarı monopollaştırmak amacıyla önlemler almak ve umursamaz rekabet etmek;
6. Çalınan veya işgal altındaki mülkiyetin veya yasal yolla elde etmeyen herhangi bir şeyin alım-satımını organize etmek;
7. Alıcıları yanıltmak ve korkutmak;
8. Yapay biçimde arttırılmış fiyatlarla ürünleri satmak.

İSLAMDA MALİ, KREDİ VE BANKACILIK

Dinimize göre ticaret ve sermaye kaynaklarının birleşmesi, yani para ve emeğin birleşmesi, her iki tarafında rıza göstermesi ile gerçekleşir. Burada para sahibi ile işi yürütecek şahıs önceden görüşerek ne kadar sermayeye ihtiyaç duyulacağı belirlenmekte ve parayı kullanmanın bedeli önceden anlaşılarak kâr üzerinden belirlenmektedir. Ancak, para sahibinin önceden ne kadar kazanç elde edeceği kesin değildir. Bu meblağ kurulan girişimin başarısına bağlıdır; eğer iş başarıya ulaşırsa satıştan elde edilen gelirden tüm masraflar çıkılır, kalan net kâr önceden belirlenen uzlaşmayla taraflar arasında bölünür. Böylece, sermaye sahibi ödünç verdiği paraya göre bir pay değil de elde edilen kâra göre bir pay almaktadır. Kısacası, burada parayı kullanmanın süresi değil de, girişimcinin emeği ödünç verenin elde edeceği değeri yaratmaktadır. Bu modelde borç veren kısmında bankaların olduğu varsayılırsa üretimi, ticareti veya diğer ekonomik sektörleri finanse eden İslâmî bankalar veya katılım bankaları bu prensibi esas alarak işlem yapmaktadır. Katılım bankaları “gerek faiz hassasiyeti bulunan tasarruf sahiplerinin tasarruflarını, gerekse sistemin dışında atıl bulunan fonları ekonomiye kazandırarak” ekonomide önemli bir rol üstlenmektedirler [6]. Diğer taraftan depozitlere göre faiz İslâm’da yüksek olduğundan emanetçiler paraya göre mevduat faizi değil yoldaşlık antlaşmaları imzalayarak bankanın kâr veya zararına ortaklıklarını kabul etmiş olmaktadırlar. İslâm ülkelerinde bankacılık sistemleri kendi faaliyetlerini üç temel ilke üzerine inşa etmişlerdir:

1. Mudaraba
2. Müşareke
3. Murabaha

Esasen hukuki anlam taşıyan bu kavramlar bankaların faaliyetlerinin düzenlenmesinde yasal ekonomik dayanak noktası olarak ele alınırlar. Tüm ekonomik aktivite İslâm hukuku ile düzenlendiğinden banka sistemi de bu hukuka tabii tutulur. [7]

İslâmî banka faaliyetinde ana ilke olan mudaraba ile herhangi bir işin görülmesi veya projenin hazırlanması için, taraflardan biri para, diğeri emek harcayarak fikir ve faaliyetin birleşmesini, ortak bir çalışmanın veya ticaretin yürütülmesini sağlarlar. Mudaraba basitçe emek ile sermayenin ortaklığı olarak tanımlanabilir. Daha geniş anlamda finans sermayesi ile sanayi sermayesinin kavuşması yoluyla ortak çalışmanın mümkün olmasını ifade eder. Banka veya ortağı birlikte aldıkları kararla herhangi bir projenin kâr ve zararının nasıl paylaşılacağını önceden belirlerler. Mudaraba ortaklığı İslâm banka sisteminde en çok uygulanan prensiptir.

İslâmî bankacılık sisteminde ikinci önemli prensip müşarekedir. Müşareke basitçe sermaye ortaklığı anlamına gelmektedir. Aynı mali kuruluşların katkıları ile aynı veya farklı miktarlarda sermayeye sahip tarafların ortaklığıyla oluşan şirketleri kapsar. Ayrıca müşareke prensibinde herhangi bir projenin uygulanmasında ortaklarla bankanın birlikte çalışması da mümkündür. Her iki taraf belli bir paya sahip olabilir. Bu durumda ortaklar bankanın malını taksitle satın almak imkânına sahip olur. Kâr, koyulmuş sermayeden ziyade, genel faydayı temel alarak yapılan anlaşmaya göre paylaşılır.

Murabaha klasik bir İslâm hukuku terimidir ve satın alınan bir malın üzerine emek koyularak bir başkasına satılmasını ifade eder. Komisyonla alınan mallar sermayesine ve hatta bundan daha da düşük bir fiyata satılabilir. Bankaya herhangi bir malın satın alınması yönünde sipariş veren ortaklar bu malı banka vasıtasıyla alır. Bu ortak, eğer banka aracılığıyla satın aldığı malı herhangi bir üçüncü tarafa satamazsa bu malı aracı bankaya geri satar. Banka bu malın üzerine emek ilave etmekle onu bir başkasına yeniden satabilir. Burada ortakların aracılık-alım-geri satım işlemlerinden kaynaklanan maliyetler çok düşüktür çünkü İslâm bankalarında uygulanan işlemler sonucunda verilen borçlara göre çok düşük bir hizmet ücreti alınmaktadır. [8]

Sonuç olarak diyebiliriz ki, İslam ekonomisi modeli hem mülk sahiplerinin, hem ihtiyacı olan yoksulların, hem de devletin sosyal giderlerinin ödenmesinde çıkarların ilişkilendirilmesini sistemleştiren ve genel olarak toplumu maddi ve manevi refaha götüren bir modeldir.

1. И.А.Зарипов « «Икътисад» – первый Российский Журнал по исламской экономике » журнал «Филология и культура» 2013 № 1 с. 193
2. “İslam: Qısa məlumat kitabı”, Bakı, “Azərnəşr”, 1985 s. 67
3. Nomani, F. and A. Rahnema, “Islamic Economic Systems”, London & New Jersey, Zed Books Ltd, 1994
4. Ziya Bünyadov və Vasim Məmmədəliyev “Qurani-Kərim”, Bakı, 1992
5. Məhəmməd Həmidullah, “İslama giriş”, Bakı, “Qismət”, 2006, s. 181
6. Pehlivan, P. Türkiye’de katılım bankacılığı ve bankacılık sektöründeki önemi. Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 16 (31), 2016, 296-324.
7. X.Meybullayev “İslam iqtisadiyyatı”, Bakı, «Qorqud» , 2004, s. 173
8. Doç.Dr. Polad ALİYEV, Yrd.Doç.Dr. Sertaç HOPOĞLU “İSLÂM EKONOMİSİ VE TÜKETİCİ KREDİLERİ” | International Congress of Islamic Economy, Finance and Ethics | Proceedings Book                                                                                                                                     

The post İslam Ekonomisi Veya Üçüncü Yol first appeared on Akademik Kaynak.]]> https://www.akademikkaynak.com/ozel-ekonomik-bolgenin-cin-modeli.html Mon, 12 Mar 2018 23:26:29 +0000 https://www.akademikkaynak.com/?p=4526 1958-1961’li yıllarda Mao Zedongun “Büyük sıçrama” politikasından sonra açlık geçiren Çin an itibariyle GSYİH (Gayrisafi yurt içi hasıla) hacmine göre dünya ülkeleri arasında ikinci sırada yer alıyor.İşte bu başarının arkasında Deng Şiaopingin reformları duruyor.1980 yılında Deng Şiaoping açık ekonomiye geçmek için yeni reformlar hazırlıyor.Doğrudan yabancı yatırımları çekmek ve Çin’in ihracatını canlandırmak amacıyla Çin yönetimi ülkenin […]

1958-1961’li yıllarda Mao Zedongun “Büyük sıçrama” politikasından sonra açlık geçiren Çin an itibariyle GSYİH (Gayrisafi yurt içi hasıla) hacmine göre dünya ülkeleri arasında ikinci sırada yer alıyor.İşte bu başarının arkasında Deng Şiaopingin reformları duruyor.1980 yılında Deng Şiaoping açık ekonomiye geçmek için yeni reformlar hazırlıyor.Doğrudan yabancı yatırımları çekmek ve Çin’in ihracatını canlandırmak amacıyla Çin yönetimi ülkenin kapılarını yabancı yatırımcılara açmak kararını alarak ülkede özel ekonomik bölgeler oluşturuyor.Çin’de özel ekonomik bölgeler siyasi tehlikelerden uzak kalması amacıyla Pekin yakınlarında değil, Pasifik çevresi eyaletlerde, yani Guangdong ve Fujian eyaletlerinde oluşturuldu.Ayrıca bu eyaletler Çin’de kapitalist sisteminin geliştiği Çin Halk Cumhuriyeti’nin Hong Kong ve Makao Özel Yönetim Bölgelerine daha yakın oldukları için Çin yönetimi Hong Kong ve Makaoya yakın bölgelerde özel ekonomik bölgelerin kurulmasının daha uygun olacağını düşünüyor. Önce üçü Guangdong eyaletinde (Shenzhen, Zhuhai, Shantou), biri ise Fujian eyaletinde (Xiamen) olmak üzere 4 bölge oluşturuluyor. Bunlardan en önemlisi ise Shenzhen olur, çünkü Shenzhen bu özel ekonomik bölgelerin arasında Hong Kong Özel Yönetim Bölgesine daha yakındı. O zamanlarda, Shenzhen, Çin’in en yoksul bölgelerinden biriydi. Fakat bu düşünceli ekonomik politika, önümüzdeki birkaç yıl içinde Shenzhen özel ekonomik bölgesinin temsilciliğinde Guangdong eyaletinin sonraki yıllarda ise tüm ÇHC’nin ekonomik gelişmesine yol açmıştır. Nitekim 1981 yılında Çin’de doğrudan yabancı yatırımların toplam hacminin yüzde 59.8’i bu 4 özel ekonomik bölgenin payına düşüyor. Bu payda ise en çok Shenzhen özel ekonomik bölgesinin (yüzde 50.6) özel ağırlığı vardır. Üç yıl sonra ise bu 4 özel ekonomik bölgenin payına Çin’in doğrudan yabancı yatırımlardan kazandığı ümümi meblağın yüzde 26’sı düşüyor. 1985 yılının sonunda ise bu 4 özel ekonomik bölgede gerçekleşen doğrudan yabancı yatırımlar 1.15 milyar dolar, başka deyişle, Çin’in doğrudan yabancı yatırımlardan kazandığı toplam tutarın yüzde 20’sini teşkil etmiştir [1]

Özellikle belirtmeliyiz ki, bu bölgelere devlet desteği ve denetimi aşırı büyüktü.Yabancı yatırımcıları en çok çeken nokta ise bu bölgelere sırf devlet tarafından büyük sermayenin yatırılıması ve bölgelerin üst düzey altyapı ile sağlanması idi. Bu kombinasyon, yani hem serbest ticaret, hem üst düzey devlet desteği ve kontrolü, hem de ülkede yeteri kadar ucuz işte gücünün olması Çin ekonomisinin gelişmesine katkıda bulunan faktörlerden biriydi. Bütün bunların sonucunda 1980-1984 yıllarında ülkenin GSYİH ‘si yüzde 10, Shenzhenin yıllık ekonomik göstergeleri ise yüzde 58 arttı. Ayrıca Zhuhai (yüzde 32), Shantou (yüzde 9) ve Xiamen (yüzde 13) özel ekonomik bölgelerinin yıllık ekonomik göstergelerinde yüksek artış gözlemlenmiştir [2]. 1984 yılında Çin Halk Cumhuriyeti’nin merkezi yönetimi ülkede Dalian, Qinhuangdao, Tianjin, Yantai, Qingdao, Lianyungang, Nantong, Shanghai, Ningbo, Wenzhou, Fuzhou, Guangzhou, Zhanjiang ve Beihai gibi 14 açık kıyıdaş şehir yaratıyor. Nihayet, 1988 yılında Hainan özel ekonomik bölgesi oluşuyor. Ek olarak belirtebiliriz ki, ülkede 114 yeni ve yüksek teknoloji parkları, yurtdışında eğitim almış uzmanlar için ise 70 bilimsel-teknik bölgeler kurulmuştur.Evet Çin kendi özel ekonomik bölge modelini yaratıyor. Bu modelin spesifik özellikleri ise şunlardır:

1. Ekonomik sorunların çözümünde özel ekonomik bölgenin yöneticilerinin yüksek dereceli bağımsızlığı, hızlı yönetim sistemi, sonuç için bağımsız sorumluluk;
2. Ayrıcalıklı vergi ve gümrük politikası (Örneğin: Pudun bölgesi girişimcilik faaliyeti birimlerine bu özel vergi ayrıcalıklarını öneriyor. Yabancı işgücü kaynaklarının gelir vergilerinin ödenmesinin iptali, beş yıllığına gelir vergisinin ödenmesinin iptali, gelir vergisinin önümüzdeki üç yıl içinde yüzde 50 oranında ücreti;
3. Yabancı ve yerli yatırımcıların teşvik edilmesine yönelik idari ve hukuki rejim (sakinlerin kaydı için basitleştirilmiş sistem ve devlet yoklamaları sayısının azaltılması);
4. Uluslararası ulaşım, özellikle de transokean koridorlarına giriş amacıyla özel ekonomik bölgelerin sırf Pasifik kıyısına yakın bölgelerde kurulması;
5. Yabancı yatırımcıların teşvik edilmesini kolaylaştıran özel mevzuat altyapısı [3].

Bazı insanlar buna “Çin mucizesi” diyorlar.Fakat bence bu mucize değil tamamen gerçekliktir.

Tablo 1. Çin’in özel ekonomik bölgelerinin ihracı ve doğrudan yabancı yatırımlardan erişimleri 1978-2008

  Yıl        Shenzhen        Zhuhai         Shantou          Xiamen          Hainan

                                      İhraç, milyar ABD doları ile

1978         0.009^a              0.009^a           0.251^b            0.082                ——

1990         8.152               0.489            0.84                0.781               0.471

2000         34.564             3.646            2.595              5.880               0.803

2006         135.959           14.843          3.484              20.508             1.376

2007         168.542           18.477          3.912              25.555^c            1.838^c

2008^d        163.780           19.730          3.278^e             26.97               ——-      

                      Kullanılan doğrudan yabancı yatırım, ABD doları ile

1978          5.48^a                 ——–         1.61^b              ——-                0.10^b

1990          389.94               69.1            98.09             72.37                100.55

2000          1961.45             815.18        165.61           1031.50            430.8

2006          3268.47             824.22        139.60           954.61              748.78

2007          3662.17             1028.83      171.62           1272^c                1120^c

2008^d         3929.58             1138.49      ——-            1955.63            ——–

                                                                                                                   

^a1979

^b1980

^cİlk rakamlar.

^d Ocak-Kasım

^e Ocak-Eylül

Kaynak: Tablo SBST, 1994, 2007 [4] [5]; SBHN, 2007, 2008 [6] [7]; SBSZ, 2007,2008 [8] [9]; SBXM, 2007, 2008 [10] [11]; SBZH, 2007 [12]; ve SBGD, 2008 [13] kaynakları tarafından tertip edilmiştir

---

Kaynakça

1. Yue-man Yeung, Joanna Lee and Gordon Kee (2009) “China’s Special Economic Zones at 30”, Eurasian Geography and Economics journal, volume 50, No. 2, p. 223-224
2. Xu, Xianxiang and Xiaofei Chen (2008) “SEZs: The Starting Point of Progressive Revolution and Opening of China,” World Economic Papers, No. 1, p. 14-26, (in Chinese).
3. И.Р. Руйга, М.В. Ефремова (2016) “Опыт формирования и развития особых экономических зон в китае”, Красноярск, Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований, Академия Естествознания, № 11-1, c. 115.
4. SBST (Statistical Bureau of Shantou), (1994) “Shantou Statistical Yearbook 1994”, Beijing, China Statistics Press.
5. SBST (Statistical Bureau of Shantou), (2007) “ Shantou Statistical Yearbook 2007”, Beijing, China Statistics Press.
6. SBHN (Statistical Bureau of Hainan), (2007) “Hainan Statistical Yearbook 2007”, Beijing, China Statistics Press.
7. SBHN (Statistical Bureau of Hainan), (2008) “Annual Statistical Bulletin of Hainan 2008”, accessed January 9, 2009 (in Chinese).
8. SBSZ (Statistical Bureau of Shenzhen), (2007) “Shenzhen Statistical Yearbook 2007”, Beijing, China Statistics Press.
9. SBSZ (Statistical Bureau of Shenzhen), (2008) “Shenzhen Statistical Yearbook 2008”, Beijing, China Statistics Press.
10. SBXM (Statistical Bureau of Xiamen), (2007) “Xiamen Statistical Yearbook 2007”, Beijing, China Statistics Press.
11. SBXM (Statistical Bureau of Xiamen), (2008) “Annual Statistical Bulletin of Xiamen 2008”, January 9, 2009 (in Chinese).
12. SBZH (Statistical Bureau of Zhuhai),(2007) “Zhuhai Statistical Yearbook 2007”, Beijing, China Statistics Press.
13. SBGD (Statistical Bureau of Guangdong), (2008) “Guangdong Statistical Yearbook 2008”, Beijing, China Statistics Press, accessed January 9, 2009.

 

The post Özel Ekonomik Bölgenin Çin Modeli first appeared on Akademik Kaynak.]]>

İşte bu sorunun cevabı davranışsal iktisatta. Diğer temel ekonomik okullardan farklı olarak davranışsal iktisatın  konusu insan zihnidir. Bu nedenle davranışsal iktisat içinde Psikoloji, Sosyoloji, Ekonomik bilişim, Nöroekonomi vs. gibi bilimleri kendisinde  içeriyor. Bu arada, 2017 iktisat dalında Nobel ödülü lauretı Richard Taler bu ödülü davranışsal iktisatta yaptığı yeniliklere göre almıştır.Bu nobel ödülü davranışsal iktisatın nasıl mühim bir ekonomi okulu olmasını gösteriyor.2017 yılından itibaren Azerbaycan’da da davranışsal iktisatı araştırmaya başlanıldı.Mesela, Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesinde (UNEC) “UNEC Kognitif Ekonomi Merkezi” yaradıldı.Bazı edebiyatlarda Davranışsal İktisatın adı Kognitif Ekonomi olarak geçiyor.